จะเป็นเขมรก็ไม่ใช่ จะเป็นไทยก็ไม่เชิง

        ธรรมเนียมเจ้านายไทย และ เจ้านายกัมพูชา มีความใกล้เคียงบนความแตกต่างกันอยู่มาก โดยเฉพาะในช่วงนี้ที่มีระเบียบวิธีการปฏิบัติต่างๆของราชสำนักที่ออกจะดูแปลกตาออกมาให้เห็นผ่านกระแสการเครมวัฒนธรรมผ่านสื่อโซเชียวอยู่บ่อยๆ แต่จะรู้หรือไม่ว่าข้อเปรียบเทียบนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเป็นครั้งแรก แต่เมื่อ 101 ปีที่แล้ว เมื่อคราวกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้เสด็จท่องเที่ยวไปที่นครวัด ได้มีโอกาสเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ กษัตริย์กัมพูชาในยุคนั้นซึ่งได้มีการบันทึกเรื่องราวความเหมือนและความแตกต่างกัน ของ ธรรมเนียมอย่างสยามและธรรมเนียมอย่างเขมรเอาไว้มากมาย และมีบางช่วงบางตอนที่สามารถฉายภาพความต่างได้อย่างชัดเจน ผ่านกิริยามารยาทของเจ้านายสตรีเขมรที่โตในกรุงเทพ และ เจ้านายสตรีไทยที่เติบโตในเขมร ดังนี้

"...พระองค์ผิวยังอยู่กรุงเทพฯจนเปนสาว...พระองค์ผิวพูดไทยชัด กิริยามารยาทก็เปนอย่างผู้ดีชาวกรุงเทพฯ  อัธยาศรัยเรียบร้อยน่าชม .... ยังมีหม่อมเจ้าปุก ในเจ้าฟ้าอิศราพงศ์ ซึ่งออกมาอยู่กัมพูชา ได้เป็นหม่อมสมเด็จพระนโรดม ยกขึ้นเป้นพระองค์เจ้าอรรคนารี เดี๋ยวนี้อายุได้ 76 ปี ยังอยู่ในวัง แต่กิริยาอาการดูเปนพันทาง จะเป็นเขมรก็ไม่ใช่จะเป็นไทยก็ไม่เชิง ไม่ชวนสมาคมเหมือนเจ้านายพวกกัมพูชา..." ( สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ,พระนิพนธ์นิราศนครวัด ,พ.ศ.2467, น132-133)

ภาพจากหนังสือนิราศนครวัด สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ และพระธิดา เสด็จท่องเที่ยวนครวัดนครธม 

       
        หากกล่าวถึงธรรมเนียมราชสำนักกัมพูชาหลายๆอย่างในปัจจุบันที่ดูไม่ค่อยมีระเบียบแบบแผนเป็นขั้นเป็นตอนอย่างธรรมเนียมไทย แม้จะรับเอาวัฒนธรรมราชสำนักยุคต้นรัตนโกสินทร์ ก็ต้องมองย้อนไปถึงอดีตของสถาบันกษัตริย์กัมพูชาที่เปรียบได้ว่าเป็นเจ้าอย่าง "ญวนลากไป ไทยลากมา" เพราะความไม่มั่นคงของราชบัลลังก์และการแก่งแย่งชิงราชสมบัติกันในหมู่เครือญาติ รวมไปถึงอิทธิพลการขยายอำนาจของรัฐใหญ่ที่ขนาบข้างอย่างญวน และ สยามเองส่งผลให้ราชสำนักเขมรมักถูกแทรกแซงและล้างระเบียบแบบแผนกันบ่อยครั้ง นอกจากนั้นในยุคที่กัมพูชาตกเป็นรัฐในอาลักขาของอาณานิคมฝรั่งเศสก็มีการแทรกแซงธรรมเนียมและประเพณีไม่น้อย   และที่สำคัญที่สุดก็อาจเป็นเพราะช่วงหลังสงครามกลางเมืองกัมพูชา (เขมรแดง พ.ศ. 2518-2522) ที่เกิดกรณีการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวกัมพูชา ทำให้บุคคลผู้มีความรู้ความสามารถในราชสำนักต่างก็เสียชีวิตไปเป็นจำนวนมาก แม้ภายหลังมีการฟื้นฟูสถาบันกษัตริย์กลับมาแต่ด้วยสภาวะความไม่มั่นคงทางการเมืองในยุคเขมร 4 ฝ่ายนั้นบทบาทการแก้ไขปัญหาระดับชาติยังคงเป็นหน้าที่ของภาคการเมืองเป็นสำคัญ  จึงทำให้บทบาทราชพิธีของราชสำนักในฐานะลัทธิความเชื่อเดิมค่อยๆเลื่อนหายไป

ภาพจาก khmertime : พระราชพิธีขึ้นครองราชสมบัติพระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ โดยผู้แทนสำเร็จราชการฝรั่งเศส อาณานิคมโคชินไชน่า
ข้อสังเกตุที่ผิดไปจากธรรมเนียมไทย  คือมีการให้ชาวต่างชาตินั่งเก้าอี้เสมอพระมหากษัตริย์

ภาพจาก khmertime : พระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ มุนีวงศ์ กับชาวต่าวชาติ ข้อสังเกตุที่ผิดไปจากธรรมเนียมไทย ประทับร่วมกับชาวต่างชาติเสมอกัน

        ภายหลังการสละราชสมบัติของพระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ  เมื่อ พ.ศ. 2547  ชาวโลกได้กลับมาเห็นการถ่ายทอดพระราชพิธีที่สำคัญของราชสำนักกัมพูชาอีกครั้ง  เช่น  ราชพิธีการเลือกตั้งพระมหากษัตริย์พระองค์ใหม่ โดย กรมปรึกษาราชบัลลังก์ , พระราชพิธีเสด็จขึ้นครองราชสมบัติ ของ พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหมุนี   ซึ่งมีแบบแผนอย่างโบราณของกษัตริย์ในภูมิภาคนี้คือมีการรับน้ำมุรธาภิเษก แต่กลับปรากฎว่าพระมหากษัตรย์พระองค์ใหม่ได้เลี่ยงการปฏิบัติพระองค์เป็นพระมหากษัตริย์แบบสมมุติเทพ โดย  The phnompenh post ได้ลงข่าวบางช่วงของพระราชพิธีไว้ว่า  "...พระมหากษัตริย์สีหมุนีทรงแหกกฎธรรมเนียม โดยไม่ได้ประทับบนบัลลังก์สูงซึ่งว่ากันว่าเป็นตัวแทนของเขาพระสุเมรุ และไม่ได้สวมมงกุฎทองและเพชรหรือรองเท้าทอง โดยทรงประทับร่วมกับเครื่องราชกกุธภัณฑ์ข้างพระองค์ ..." (The phnompenh post  ในศุกร์ที่ 5 พฤศจิกายน 2547 โดย เลียม โคเครน)  

ภาพจาก www.lmcchina.org พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหมุนี ข้อสังเกตุที่ผิดไปจากธรรมเนียมไทย คือพระมหากษัตริย์ทรงคมผู้มารับเสด็จ