วิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 เรือรบฝรั่งเศส เงินถุงแดง และราคาที่สยามต้องจ่าย
* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th
เย็นวันที่ 13 กรกฎาคม พ.ศ. 2436 เรือรบฝรั่งเศสสองลำแล่นฝ่าแนวป้องกันที่ปากแม่น้ำเจ้าพระยา หลังเกิดการยิงต่อสู้กับฝ่ายสยาม เรือทั้งสองขึ้นไปถึงพระนครและทอดสมอใกล้สถานทูตฝรั่งเศส เหตุการณ์ครั้งนั้นเป็นช่วงสำคัญของวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 ซึ่งลงเอยด้วยการที่สยามต้องยอมรับข้อเรียกร้องเรื่องดินแดนและจ่ายเงินให้ฝรั่งเศส
เงินส่วนหนึ่งที่นำมาใช้มาจากเงินสำรองซึ่งรู้จักกันในชื่อ เงินถุงแดง สะสมไว้ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 3 แต่เงินก้อนนี้ไม่ได้ทำให้สยามได้ดินแดนคืนทั้งหมด และไม่ใช่เงินเพียงแหล่งเดียวที่นำมารวบรวมเพื่อจ่ายในครั้งนั้น
ชนวนความขัดแย้งริมแม่น้ำโขง
ก่อนเกิดเหตุที่ปากน้ำ ฝรั่งเศสกำลังขยายอำนาจในอินโดจีนและอ้างสิทธิเหนือดินแดนทางฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขง ซึ่งขณะนั้นมีหัวเมืองที่อยู่ภายใต้อำนาจของสยาม ความขัดแย้งรุนแรงขึ้นเมื่อทั้งสองฝ่ายต่างส่งกำลังเข้าไปในพื้นที่พิพาท
ฝ่ายสยามเสนอให้ใช้อนุญาโตตุลาการช่วยตัดสินข้อพิพาท แต่ฝรั่งเศสไม่รับข้อเสนอ ขณะเดียวกัน สยามเตรียมป้องกันปากแม่น้ำเจ้าพระยา เพราะหากเรือรบต่างชาติผ่านเข้ามาได้ ก็จะเข้าถึงกรุงเทพฯ ทางแม่น้ำโดยตรง
แนวป้องกันบริเวณปากน้ำมีทั้งป้อมพระจุลจอมเกล้า ป้อมผีเสื้อสมุทร และเรือรบฝ่ายสยาม เมื่อเรือแองคองสตังต์กับเรือโคแมตของฝรั่งเศสแล่นเข้ามาในวันที่ 13 กรกฎาคม จึงเกิดการปะทะด้วยปืนใหญ่ แม้ฝ่ายสยามจะยิงสกัด แต่เรือทั้งสองก็ผ่านขึ้นไปได้ การต่อสู้ทำให้มีผู้เสียชีวิตและบาดเจ็บทั้งสองฝ่าย
เอกสารการทูตร่วมสมัยระบุว่า ฝรั่งเศสส่งเรือสองลำนี้ขึ้นไปสมทบเรือลูแตง ซึ่งทอดสมออยู่หน้าสถานทูตฝรั่งเศสในกรุงเทพฯ ก่อนแล้ว โดยฝ่ายฝรั่งเศสอ้างเหตุผลเรื่องการคุ้มครองคนในบังคับของตน ส่วนรัฐบาลสยามคัดค้านการนำเรือขึ้นมา
คำขาดและแรงกดดัน
หลังเหตุปะทะ ฝรั่งเศสยื่นคำขาดให้สยามยอมรับข้อเรียกร้องหลายประการ รวมถึงการถอนกำลังจากดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง และการชดใช้ค่าเสียหาย ฝรั่งเศสยังตัดความสัมพันธ์ทางการทูตและปิดอ่าวเพื่อกดดัน ขณะที่อังกฤษไม่ได้เข้าช่วยสยามทำสงครามกับฝรั่งเศส
ตัวเลข 3 ล้านฟรังก์ที่มักเล่ากันนั้น สถาบันพระปกเกล้าอธิบายว่าเป็นเงินที่ฝรั่งเศสเรียกให้สยามวางเป็นมัดจำเพื่อชดใช้ความเสียหายต่าง ๆ ส่วนข้อเรียกร้องยังมีรายละเอียดเรื่องค่าชดใช้อื่นด้วย จึงควรระวังการนำตัวเลขทั้งหมดมารวมกันโดยไม่แยกว่าหมายถึงเงินประเภทใด
ต่อมาในวันที่ 3 ตุลาคม พ.ศ. 2436 สยามลงนามในสนธิสัญญากับฝรั่งเศส ยอมสละสิทธิในดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง ฝรั่งเศสยังยึดจันทบุรีไว้เป็นประกันระหว่างรอให้สยามปฏิบัติตามเงื่อนไข การจ่ายเงินจึงเป็นเพียงส่วนหนึ่งของข้อตกลงภายใต้แรงกดดันทางทหารและการทูต
เงินถุงแดงมาจากไหน
ตามคำอธิบายของกระทรวงวัฒนธรรม เงินถุงแดงเป็นเงินที่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ทรงสะสมจากการค้าสำเภาส่วนพระองค์ โดยเก็บเงินไว้ในถุงผ้าสีแดง และมีส่วนที่สำรองไว้สำหรับยามบ้านเมืองเกิดเหตุคับขัน เมื่อถึงวิกฤตในรัชกาลที่ 5 จึงมีการนำเงินสำรองนี้มารวมกับเงินจากพระคลังเพื่อชำระตามข้อเรียกร้อง
กระทรวงวัฒนธรรมระบุด้วยว่า เงินถุงแดงรวมกับเงินพระคลังยังไม่พอ บรรดาพระบรมวงศานุวงศ์ ขุนนาง และข้าราชบริพารจึงนำทรัพย์สินมาช่วยสมทบ เรื่องที่เล่ากันกล่าวถึงการใช้เหรียญเม็กซิโกซึ่งเป็นเงินตราที่หมุนเวียนในการค้าระหว่างประเทศในเวลานั้น
คำว่า ‘เงินถุงแดงไถ่บ้านเมือง’ จึงช่วยให้เห็นความสำคัญของเงินสำรองในยามวิกฤต แต่หากเข้าใจว่าเพียงจ่ายเงินแล้วสยามได้ดินแดนทั้งหมดกลับคืน ก็จะคลาดเคลื่อนจากผลของสนธิสัญญา สยามยังคงรักษาเอกราชไว้ ขณะเดียวกันก็ต้องยอมรับการเปลี่ยนแปลงอำนาจเหนือดินแดนและเงื่อนไขที่หนักหน่วงจากฝรั่งเศส
ภาพประกอบสร้างขึ้นเพื่อจำลองบรรยากาศ มิใช่ภาพถ่ายเหตุการณ์จริง
เลข"ม้าวิ่ง" 1 ธันวาคม 2569
ประวัติถนนเจริญกรุง จากทางสำหรับรถม้าสู่ถนนสายสำคัญของพระนคร
จุดเริ่มต้นหอสมุดแห่งชาติและพิพิธภัณฑสถานแห่งแรกของไทย จากของสะสมในวังสู่แหล่งเรียนรู้ของประชาชน
เปิดเลขธูป 3 ตัวตรง "ท้าวเวสสุวรรณ" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
กรมอุตุฯ เตือนฝนตกหนักถึงหนักมาก 9 จังหวัด เสี่ยงน้ำท่วมฉับพลันและน้ำป่าไหลหลาก ระหว่างวันที่ 20–22 พฤศจิกายน 2569
เลขน่าจับตา "แต๋วจ๋า พารวย" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
หวยลาววันนี้ 20 พฤศจิกายน 2569 เปิดแนวทางเลขเด่น 2-6-8 ส่องเลขคู่และเลขสามตัวที่น่าสนใจ
ช้างศึกอยุธยา จากเพนียดคล้องช้างสู่การใช้งานในกองทัพ
เหมืองดีบุกภาคใต้ แรงงานจีนและทุนต่างชาติที่เปลี่ยนภูเก็ตกับพังงา
คณะราชทูตสยามสมัยพระนารายณ์ ข้ามทะเลหกเดือนเข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่ 14
คลองรังสิตในสมัยรัชกาลที่ 5 โครงการเอกชนที่เปิดทุ่งให้กลายเป็นนาข้าว
ประวัติรถรางไฟฟ้ากรุงเทพฯ เมื่อสยามมีรถรางให้บริการก่อนโตเกียว
ทำไมสุโขทัยโบราณจึงสร้างทำนบพระร่วงและตระพังเก็บน้ำ แม้เมืองอยู่ไกลแม่น้ำยม
สะพานพระพุทธยอดฟ้า จากอนุสรณ์ฉลองพระนคร 150 ปี สู่ทางเชื่อมสองฝั่งเจ้าพระยา
ทำไมน้ำหลากจึงหยุดกองทัพพม่าไม่ได้ในสงครามเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 2
ทำไมกรุงศรีอยุธยาจึงเป็นเกาะกลางน้ำ ชัยภูมิป้องกันเมืองและเส้นทางการค้าในอดีต


