จุดเริ่มต้นหอสมุดแห่งชาติและพิพิธภัณฑสถานแห่งแรกของไทย จากของสะสมในวังสู่แหล่งเรียนรู้ของประชาชน
* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th
หอสมุดแห่งชาติและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร มีจุดเริ่มต้นต่างเวลากัน แต่เติบโตจากความพยายามรวบรวมหนังสือและสิ่งของที่มีคุณค่าไว้ให้คนได้ศึกษา พิพิธภัณฑ์เปิดให้ประชาชนชมตั้งแต่ พ.ศ. 2417 ส่วนหอสมุดสำหรับพระนครก่อตั้งอย่างเป็นทางการใน พ.ศ. 2448
การเก็บรักษาศิลาจารึกและโบราณวัตถุช่วยลดความเสี่ยงที่หลักฐานเหล่านี้จะสูญหายหรือเสียหาย แต่หลักฐานประวัติการก่อตั้งที่ตรวจสอบได้ยังไม่เพียงพอจะยืนยันว่า ทั้งสองแห่งถูกสร้างขึ้นเพื่อป้องกันชาวต่างชาติขนโบราณวัตถุออกนอกประเทศเป็นเป้าหมายหลัก
มิวเซียมแห่งแรกสำหรับประชาชน
ก่อนจะมีพิพิธภัณฑ์เปิดให้ประชาชนเข้าชม พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ทรงมีวัตถุสะสมและเครื่องราชบรรณาการเก็บรักษาไว้ในพระบรมมหาราชวัง ต่อมาในรัชกาลที่ 5 มีการย้ายสิ่งของเหล่านี้ไปจัดแสดงที่หอคองคอเดีย หรือศาลาสหทัยสมาคม
มิวเซียมแห่งนี้เปิดให้สาธารณชนเข้าชมครั้งแรกเมื่อวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2417 เนื่องในโอกาสที่รัชกาลที่ 5 ทรงเจริญพระชนมายุครบ 21 พรรษา ของที่จัดแสดงมีทั้งเครื่องราชบรรณาการ วัตถุจากต่างประเทศ ของหายาก และงานประณีตศิลป์ เช่น เครื่องมุก จึงยังไม่ใช่พิพิธภัณฑ์ที่รวบรวมเฉพาะโบราณวัตถุไทยอย่างที่อาจเข้าใจกัน
พ.ศ. 2430 พิพิธภัณฑ์ย้ายจากหอคองคอเดียไปยังพระราชวังบวรสถานมงคล หรือวังหน้า โดยใช้พระที่นั่งด้านหน้าสามองค์จัดแสดง ผู้คนจึงรู้จักในชื่อพิพิธภัณฑ์วังหน้า
ต่อมา พ.ศ. 2469 รัชกาลที่ 7 พระราชทานพระราชมณเฑียรในวังหน้าให้จัดตั้งเป็นพิพิธภัณฑสถานสำหรับพระนคร และใน พ.ศ. 2477 จึงมีการประกาศตั้งเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ชื่อที่ใช้เรียกจึงเปลี่ยนไปตามพัฒนาการของหน่วยงาน ไม่ได้ใช้ชื่อปัจจุบันมาตั้งแต่วันแรก
หอสมุดที่รวมหนังสือจากสามแห่ง
ด้านหอสมุดนั้น ในรัชกาลที่ 5 มีพระราชดำริให้จัดหอสมุดสำหรับพระนคร เพื่อรวบรวมหนังสืออันเป็นสมบัติของชาติและเปิดบริการแก่ประชาชน จึงรวมหอพระมณเฑียรธรรม หอพระสมุดวชิรญาณ และหอพุทธสาสนสังคหะเข้าด้วยกัน
หอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนครก่อตั้งอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 12 ตุลาคม พ.ศ. 2448 นอกจากเก็บหนังสือ ยังพัฒนางานจัดหมวดหมู่ ทำบัตรรายการและบรรณานุกรม รวมถึงจัดพิมพ์หนังสือที่มีคุณค่า ทำให้ผู้ค้นคว้ามีเครื่องมือเข้าถึงความรู้ได้เป็นระบบมากขึ้น
ใน พ.ศ. 2469 มีการแยกพื้นที่บริการ หนังสือฉบับพิมพ์ไปอยู่ที่หอพระสมุดวชิราวุธ ส่วนศิลาจารึก คัมภีร์ใบลาน หนังสือสมุดไทย และตู้ลายรดน้ำ ย้ายไปอยู่ที่พระที่นั่งศิวโมกขพิมานในวังหน้า พื้นที่ของหอสมุดกับพิพิธภัณฑ์จึงเคยอยู่ใกล้ชิดกันมาก
หลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง กิจการหอสมุดอยู่ในสังกัดกรมศิลปากรและเปลี่ยนชื่อเป็นหอสมุดแห่งชาติในเวลาต่อมา ส่วนอาคารที่ท่าวาสุกรี ถนนสามเสน เปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2509
เก็บของเก่าไว้เพื่ออะไร
ศิลาจารึกหนึ่งหลักอาจให้ข้อมูลเรื่องภาษา ชื่อบุคคล ความเชื่อ หรือเหตุการณ์ในอดีต ขณะที่สมุดไทยและใบลานเก็บตำรากับเรื่องเล่าซึ่งอาจไม่มีฉบับอื่นเหลืออยู่ การรวบรวม จัดทำรายการ และดูแลสภาพวัตถุจึงช่วยให้คนรุ่นหลังมีโอกาสศึกษาและตรวจสอบหลักฐานเหล่านี้ต่อไป
อย่างไรก็ตาม การนำวัตถุมาเก็บในส่วนกลางเป็นเพียงวิธีหนึ่งของการดูแลมรดก บางชิ้นยังมีความหมายผูกพันกับวัดหรือชุมชนต้นทาง การบันทึกที่มาและเปิดเผยข้อมูลจึงสำคัญควบคู่กับการรักษาตัววัตถุ ส่วนการป้องกันการลักลอบนำออกนอกประเทศต้องอาศัยมาตรการและความร่วมมืออื่นร่วมด้วย ไม่อาจรับประกันได้ด้วยการมีพิพิธภัณฑ์เพียงอย่างเดียว
ภาพประกอบเป็นภาพสร้างขึ้นเพื่ออธิบายเนื้อหา ไม่ใช่ภาพบันทึกสถานที่หรือเหตุการณ์ในอดีต
เลข"ม้าวิ่ง" 1 ธันวาคม 2569
ประวัติถนนเจริญกรุง จากทางสำหรับรถม้าสู่ถนนสายสำคัญของพระนคร
เปิดเลขธูป 3 ตัวตรง "ท้าวเวสสุวรรณ" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
คณะราชทูตสยามสมัยพระนารายณ์ ข้ามทะเลหกเดือนเข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่ 14
คลองรังสิตในสมัยรัชกาลที่ 5 โครงการเอกชนที่เปิดทุ่งให้กลายเป็นนาข้าว
เลขน่าจับตา "แต๋วจ๋า พารวย" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
กรมอุตุฯ เตือนฝนตกหนักถึงหนักมาก 9 จังหวัด เสี่ยงน้ำท่วมฉับพลันและน้ำป่าไหลหลาก ระหว่างวันที่ 20–22 พฤศจิกายน 2569
ธนบัตรใบแรกของสยาม เหตุใดรัฐบาลรัชกาลที่ 5 จึงให้แลกคืนเป็นเงินโลหะได้
หวยลาววันนี้ 20 พฤศจิกายน 2569 เปิดแนวทางเลขเด่น 2-6-8 ส่องเลขคู่และเลขสามตัวที่น่าสนใจ
ประวัติรถรางไฟฟ้ากรุงเทพฯ เมื่อสยามมีรถรางให้บริการก่อนโตเกียว
ช้างศึกอยุธยา จากเพนียดคล้องช้างสู่การใช้งานในกองทัพ
บางกอกรีคอร์เดอร์ หนังสือพิมพ์ภาษาไทยฉบับแรกและจุดเริ่มต้นของพื้นที่ข่าวสารในสยาม
การเสด็จประพาสยุโรปครั้งแรกของรัชกาลที่ 5 กับการผูกไมตรีรัสเซียท่ามกลางภัยอาณานิคม
การปฏิรูประบบราชการสมัยรัชกาลที่ 5 จากสิบสองกระทรวงสู่การรวมอำนาจหัวเมือง
ประวัติถนนเจริญกรุง จากทางสำหรับรถม้าสู่ถนนสายสำคัญของพระนคร
คณะราชทูตสยามสมัยพระนารายณ์ ข้ามทะเลหกเดือนเข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่ 14


