ทำไมสุโขทัยโบราณจึงสร้างทำนบพระร่วงและตระพังเก็บน้ำ แม้เมืองอยู่ไกลแม่น้ำยม
* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th
เมืองสุโขทัยโบราณไม่ได้ตั้งอยู่ริมแม่น้ำยมโดยตรง จึงต้องอาศัยแหล่งน้ำที่อยู่ใกล้กว่าและหาทางเก็บน้ำไว้ใช้ ชาวเมืองใช้ประโยชน์จากน้ำที่ไหลลงมาจากเทือกเขาทางตะวันตก สร้างทำนบกักน้ำ แล้วอาศัยคลอง คูเมือง และสระที่เรียกว่า ตระพัง ช่วยส่งและเก็บน้ำตามจุดต่าง ๆ
กรมศิลปากรระบุว่าแม่น้ำยมอยู่ห่างจากเมืองโบราณไปทางตะวันออกราว 12 กิโลเมตร ส่วนทางตะวันตกมีเทือกเขาประทักษ์เป็นแหล่งต้นน้ำ ระยะห่างจากแม่น้ำสายหลักจึงไม่ได้หมายความว่าเมืองไม่มีน้ำธรรมชาติอยู่ใกล้ตัว แต่การจะนำน้ำนั้นมาใช้กับชุมชนจำเป็นต้องจัดทางไหลและมีที่เก็บ
ทำนบพระร่วงรับน้ำจากภูเขา
ทำนบที่รู้จักกันในชื่อสรีดภงส์หรือทำนบพระร่วง อยู่ทางตะวันตกเฉียงใต้ของเมืองราว 3 กิโลเมตร เป็นแนวคันดินเชื่อมระหว่างเขากิ่วอ้ายมากับเขาพระบาทใหญ่ ใช้พื้นที่ระหว่างเขารับน้ำจากลำธารที่ไหลลงมาจากพื้นที่สูง
เมื่อมีฝน น้ำจากพื้นที่รับน้ำบนภูเขาจะไหลมารวมกันบริเวณทำนบ ก่อนส่งต่อตามคลองเสาหอเข้าสู่บริเวณเมือง การเก็บน้ำเช่นนี้ช่วยให้ชุมชนมีแหล่งน้ำไว้ใช้โดยไม่ต้องพึ่งการขนน้ำจากแม่น้ำยมเป็นหลัก
อย่างไรก็ตาม ทำนบที่เห็นในปัจจุบันได้รับการปรับปรุงตามระบบชลประทานภายหลัง ขนาดและความจุที่เห็นจึงไม่ควรนำไปบอกว่าเป็นขนาดเดิมทั้งหมดในสมัยสุโขทัย
คูเมืองเป็นทั้งแนวป้องกันและทางน้ำ
น้ำจากคลองเสาหอเข้าสู่แนวคูเมืองบริเวณมุมตะวันตกเฉียงใต้ จากนั้นจึงถูกชักไปตามคูและเข้าสู่แหล่งเก็บน้ำในเมือง แนวคูน้ำคันดินรอบเมืองจึงมีประโยชน์หลายด้าน ทั้งช่วยจัดการน้ำและเป็นส่วนหนึ่งของแนวป้องกันเมือง
กรมศิลปากรยังรายงานการพบท่อดินเผาใกล้สระและคูน้ำรอบโบราณสถานหลายแห่ง เช่น บริเวณวัดมหาธาตุ หลักฐานเหล่านี้ช่วยให้เห็นว่าคนในอดีตมีวิธีจัดทางน้ำในพื้นที่เมือง แต่ไม่ได้หมายความว่าสระทุกแห่งเชื่อมถึงกันทั้งหมด
ตระพังคือที่เก็บน้ำใกล้ชุมชน
คำว่า “ตระพัง” หมายถึงสระน้ำ ภายในเมืองมีสระหลายขนาด บางแห่งขุดลงไปในดิน บางแห่งมีผนังกรุด้วยอิฐหรือศิลาแลง ตระพังขนาดใหญ่ที่กรมศิลปากรกล่าวถึง ได้แก่ ตระพังเงิน ตระพังทอง ตระพังตระกวน และตระพังสอ
สระช่วยเก็บน้ำไว้ใกล้พื้นที่อยู่อาศัยและศาสนสถาน แทนที่จะปล่อยให้น้ำไหลผ่านเมืองไปทั้งหมด ส่วนสระเล็กบางแห่งอาศัยน้ำฝนตามฤดูกาลและอาจไม่มีน้ำขังตลอดปี จึงยังมีการใช้น้ำบาดาลช่วยอีกทางหนึ่ง
นอกตัวเมือง ระบบทำนบและร่องน้ำยังเกี่ยวข้องกับพื้นที่เกษตรด้วย กรมศิลปากรพบหลักฐานการกักและส่งน้ำในบริเวณชุมชนวัดพระพายหลวง เพื่อช่วยจัดการน้ำและเก็บไว้ใช้เพาะปลูก
ระบบน้ำสุโขทัยจึงเกิดจากการใช้ภูมิประเทศที่มีอยู่ให้เป็นประโยชน์ น้ำจากภูเขา ทำนบ คลอง คูเมือง และตระพังทำหน้าที่ต่างกัน แต่ช่วยกันนำและเก็บน้ำไว้ใกล้ผู้คน แม้ตัวเมืองจะไม่ได้ตั้งอยู่บนฝั่งแม่น้ำยมก็ตาม
เลข"ม้าวิ่ง" 1 ธันวาคม 2569
จุดเริ่มต้นหอสมุดแห่งชาติและพิพิธภัณฑสถานแห่งแรกของไทย จากของสะสมในวังสู่แหล่งเรียนรู้ของประชาชน
เลขน่าจับตา "แต๋วจ๋า พารวย" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
ช้างศึกอยุธยา จากเพนียดคล้องช้างสู่การใช้งานในกองทัพ
เปิดเลขธูป 3 ตัวตรง "ท้าวเวสสุวรรณ" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
คลองรังสิตในสมัยรัชกาลที่ 5 โครงการเอกชนที่เปิดทุ่งให้กลายเป็นนาข้าว
หวยลาววันนี้ 20 พฤศจิกายน 2569 เปิดแนวทางเลขเด่น 2-6-8 ส่องเลขคู่และเลขสามตัวที่น่าสนใจ
คณะราชทูตสยามสมัยพระนารายณ์ ข้ามทะเลหกเดือนเข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่ 14
กรมอุตุฯ เตือนฝนตกหนักถึงหนักมาก 9 จังหวัด เสี่ยงน้ำท่วมฉับพลันและน้ำป่าไหลหลาก ระหว่างวันที่ 20–22 พฤศจิกายน 2569
ประวัติรถรางไฟฟ้ากรุงเทพฯ เมื่อสยามมีรถรางให้บริการก่อนโตเกียว
บางกอกรีคอร์เดอร์ หนังสือพิมพ์ภาษาไทยฉบับแรกและจุดเริ่มต้นของพื้นที่ข่าวสารในสยาม
ประวัติถนนเจริญกรุง จากทางสำหรับรถม้าสู่ถนนสายสำคัญของพระนคร
สะพานพระพุทธยอดฟ้า จากอนุสรณ์ฉลองพระนคร 150 ปี สู่ทางเชื่อมสองฝั่งเจ้าพระยา
ทำไมน้ำหลากจึงหยุดกองทัพพม่าไม่ได้ในสงครามเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 2
ทำไมกรุงศรีอยุธยาจึงเป็นเกาะกลางน้ำ ชัยภูมิป้องกันเมืองและเส้นทางการค้าในอดีต
การค้าข้าวและชาวจีนโพ้นทะเล จากคลองในสยามสู่ย่านสำเพ็งและเยาวราช


