คลองรังสิตในสมัยรัชกาลที่ 5 โครงการเอกชนที่เปิดทุ่งให้กลายเป็นนาข้าว
* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th
ก่อนที่ชื่อรังสิตจะคุ้นหูในฐานะย่านชุมชนและถนนสายใหญ่ พื้นที่ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยาบริเวณนี้เคยเป็นทุ่งกว้างซึ่งมีพื้นที่เพาะปลูกและชุมชนอยู่ไม่หนาแน่น การขุดคลองในสมัยรัชกาลที่ 5 ช่วยเปิดทางให้น้ำ การเดินเรือ และผู้คนเข้าถึงพื้นที่ได้สะดวกขึ้น จนการทำนาขยายตัวอย่างมาก
ผู้ลงมือขุดไม่ได้เป็นหน่วยงานของรัฐโดยตรง แต่เป็น บริษัทขุดคลองแลคูนาสยาม ซึ่งได้รับพระบรมราชานุญาตใน พ.ศ. 2431 และเริ่มขุดใน พ.ศ. 2433 บริษัทลงทุนก่อสร้างโดยแลกกับสิทธิในที่ดินตามเงื่อนไขสัมปทาน พื้นที่นาที่เพิ่มขึ้นจึงมาพร้อมธุรกิจซื้อขายและให้เช่าที่ดิน
คลองสายใหญ่กลางทุ่ง
โครงการตั้งอยู่ในบริเวณที่เรียกกันว่าทุ่งหลวงหรือทุ่งรังสิต แนวคิดสำคัญคือสร้างคลองสายใหญ่เชื่อมแม่น้ำเจ้าพระยากับแม่น้ำนครนายก แล้วขุดคลองแยกออกไปเพื่อให้เข้าถึงพื้นที่ระหว่างทาง คลองรังสิตประยูรศักดิ์จึงเป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายทางน้ำ ไม่ได้ทำหน้าที่เพียงลำพัง
งานขุดเริ่มในช่วงที่การค้าข้าวมีความสำคัญต่อเศรษฐกิจสยามมากขึ้น ที่ดินซึ่งเดินทางเข้าถึงยากจึงมีมูลค่าเพิ่มเมื่อมีคลองตัดผ่าน เรือสามารถใช้ขนคน สิ่งของ และผลผลิต ส่วนพื้นที่ริมคลองก็มีโอกาสถูกนำมาเพาะปลูกมากขึ้น
รายงานวิจัยที่รวบรวมประวัติการเช่าที่ดินระบุว่า สัญญากำหนดให้บริษัทออกทุน และได้รับกรรมสิทธิ์ที่ดินสองฝั่งคลองซึ่งไม่มีผู้จับจองตามระยะที่กำหนด บริษัทสามารถนำที่ดินไปขายได้ โดยต้องเว้นพื้นที่ริมฝั่งไว้เป็นทางสาธารณะ เงื่อนไขนี้ทำให้การขุดคลองกับผลตอบแทนจากที่ดินผูกพันกันตั้งแต่ต้น
มีคลองแล้ว ยังต้องจัดการน้ำ
นอกจากคลอง โครงการยังมีประตูระบายน้ำสำหรับควบคุมและเก็บกักน้ำเพื่อเพาะปลูก รวมถึงประตูสำหรับเรือสัญจร วันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2439 รัชกาลที่ 5 เสด็จเปิดคลองรังสิตประยูรศักดิ์และประตูน้ำจุฬาลงกรณ์กับเสาวภาผ่องศรี ขณะที่งานในเครือข่ายคลองดำเนินต่อมาอีกหลายปี
ถึงอย่างนั้น การขุดคลองไม่ได้แก้ปัญหาน้ำได้หมด กรมชลประทานบันทึกว่าเมื่อมีการตรวจพื้นที่ใน พ.ศ. 2442 หลังบริษัทดำเนินงานมาราวสิบปี ยังพบว่าทุ่งรังสิตต้องการความช่วยเหลือด้านชลประทานอย่างเร่งด่วน ต่อมารัฐจึงว่าจ้างวิศวกรชลประทานชาวฮอลันดา เย โฮมัน วันเดอร์ ไฮเด และตั้งกรมคลองใน พ.ศ. 2445 เพื่อดูแลงานเกี่ยวกับคลอง
ทุ่งนาที่ขยายตัว กับคำถามเรื่องเจ้าของที่ดิน
คลองและคลองซอยช่วยให้พื้นที่ทำนาเพิ่มขึ้น ผู้คนเข้ามาตั้งถิ่นฐานและทำกินตามแนวทางน้ำ แต่การมีนาข้าวมากขึ้นไม่ได้หมายความว่าทุกครอบครัวเป็นเจ้าของที่ดินที่ตนทำ รายงานวิจัยฉบับเดียวกันกล่าวถึงการขยายตัวของการเช่านาและการถือครองที่ดินรายใหญ่ในเขตรังสิต ชาวนาบางส่วนจึงต้องแบ่งผลผลิตเป็นค่าเช่าให้เจ้าของที่ดิน
ประวัติคลองรังสิตจึงมีทั้งเรื่องการขยายพื้นที่ผลิตข้าว การเดินทางทางน้ำ และการลงทุนของเอกชน ควบคู่กับปัญหาการจัดการน้ำและการเข้าถึงที่ดินของผู้ทำนา ส่วนภาพประกอบเป็นภาพสร้างขึ้นเพื่อจำลองบรรยากาศ ไม่ใช่ภาพถ่ายเหตุการณ์จริงในอดีต
เขียนโดย วัน ๆ หาแต่เรื่อง
เปิดเลขธูป 3 ตัวตรง "ท้าวเวสสุวรรณ" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
เลข"ม้าวิ่ง" 1 ธันวาคม 2569
หวยลาววันนี้ 20 พฤศจิกายน 2569 เปิดแนวทางเลขเด่น 2-6-8 ส่องเลขคู่และเลขสามตัวที่น่าสนใจ
ประวัติถนนเจริญกรุง จากทางสำหรับรถม้าสู่ถนนสายสำคัญของพระนคร
เลขน่าจับตา "แต๋วจ๋า พารวย" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
จุดเริ่มต้นหอสมุดแห่งชาติและพิพิธภัณฑสถานแห่งแรกของไทย จากของสะสมในวังสู่แหล่งเรียนรู้ของประชาชน
คณะราชทูตสยามสมัยพระนารายณ์ ข้ามทะเลหกเดือนเข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่ 14
กรมอุตุฯ เตือนฝนตกหนักถึงหนักมาก 9 จังหวัด เสี่ยงน้ำท่วมฉับพลันและน้ำป่าไหลหลาก ระหว่างวันที่ 20–22 พฤศจิกายน 2569
เหมืองดีบุกภาคใต้ แรงงานจีนและทุนต่างชาติที่เปลี่ยนภูเก็ตกับพังงา
ประวัติรถรางไฟฟ้ากรุงเทพฯ เมื่อสยามมีรถรางให้บริการก่อนโตเกียว
ช้างศึกอยุธยา จากเพนียดคล้องช้างสู่การใช้งานในกองทัพ
ธนบัตรใบแรกของสยาม เหตุใดรัฐบาลรัชกาลที่ 5 จึงให้แลกคืนเป็นเงินโลหะได้
การเสด็จประพาสยุโรปครั้งแรกของรัชกาลที่ 5 กับการผูกไมตรีรัสเซียท่ามกลางภัยอาณานิคม
การปฏิรูประบบราชการสมัยรัชกาลที่ 5 จากสิบสองกระทรวงสู่การรวมอำนาจหัวเมือง
จุดเริ่มต้นหอสมุดแห่งชาติและพิพิธภัณฑสถานแห่งแรกของไทย จากของสะสมในวังสู่แหล่งเรียนรู้ของประชาชน
ประวัติถนนเจริญกรุง จากทางสำหรับรถม้าสู่ถนนสายสำคัญของพระนคร


