ธนบัตรใบแรกของสยาม เหตุใดรัฐบาลรัชกาลที่ 5 จึงให้แลกคืนเป็นเงินโลหะได้
* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th
เมื่อสยามเริ่มออกธนบัตรของรัฐบาลใน พ.ศ. 2445 กระดาษแต่ละใบมีสถานะเป็นคำสัญญาของรัฐบาลว่าจะจ่ายเงินตราให้ผู้ถือนำมาแลกได้ทันที การรับแลกเช่นนี้ช่วยให้เงินรูปแบบใหม่มีหลักยึดโยงกับเงินโลหะที่คนคุ้นเคย และช่วยสร้างความเชื่อมั่นว่ากระดาษในมือมีมูลค่าตามที่ระบุไว้
แต่เรื่องนี้ไม่ได้หมายความว่าคนสยามทุกคนปฏิเสธธนบัตร หรือรัฐบาลต้องเปิดรับแลกเพราะประชาชนไม่ยอมใช้เพียงเหตุผลเดียว หลักฐานที่พบชี้ว่า ทางการกังวลเรื่องความเชื่อมั่นและความพร้อมของทุนสำรองมาก่อนแล้ว ขณะเดียวกันเศรษฐกิจที่ขยายตัวก็ต้องการเงินสำหรับค้าขายมากขึ้น
จากเงินโลหะสู่กระดาษ
ก่อนมีธนบัตร คนในดินแดนไทยใช้สิ่งของหลายชนิดเป็นสื่อกลางแลกเปลี่ยน ทั้งหอยเบี้ย เงินพดด้วง และเหรียญกษาปณ์ เมื่อถึงปลายรัชกาลที่ 5 เหรียญกษาปณ์ได้ใช้ในระบบเงินตราแล้ว จึงไม่ควรมองว่าธนบัตรเข้ามาแทนเงินพดด้วงโดยตรงเพียงชนิดเดียว
เงินโลหะมีน้ำหนักและจับต้องได้ ส่วนกระดาษเป็นรูปแบบใหม่สำหรับผู้ใช้จำนวนมาก การรับกระดาษแทนเหรียญจึงต้องอาศัยความเชื่อถือว่าเมื่อนำไปซื้อของ คนอื่นจะยอมรับต่อ หรือสามารถนำกลับไปแลกเป็นเงินตราได้
อย่างไรก็ตาม สยามเคยรู้จักเงินกระดาษมาก่อน ในรัชกาลที่ 4 มีการออกใช้กระดาษที่เรียกว่า “หมาย” ตั้งแต่ พ.ศ. 2396 และต่อมาธนาคารพาณิชย์ต่างประเทศบางแห่งได้รับอนุญาตให้ออกบัตรธนาคารของตน บัตรเหล่านี้มีส่วนทำให้คำว่า “แบงก์” ติดปากมาจนถึงทุกวันนี้
เงินกระดาษหลวงที่พิมพ์แล้ว แต่ไม่ได้ใช้
ก่อนธนบัตรแบบแรก รัฐบาลรัชกาลที่ 5 เคยเตรียมออก “เงินกระดาษหลวง” โดยสั่งพิมพ์จากเยอรมนี กระดาษดังกล่าวส่งถึงกรุงเทพฯ ใน พ.ศ. 2435 แต่ไม่ได้ออกใช้ เพราะทางการยังไม่พร้อมบริหารจัดการ
ข้อมูลจากศูนย์การเรียนรู้ธนาคารแห่งประเทศไทยระบุว่า ที่ประชุมเสนาบดีสภากังวลทั้งเรื่องการสร้างความเชื่อมั่นให้ราษฎรและทุนสำรองสำหรับรับแลกเป็นเงินโลหะ จึงยับยั้งไว้ก่อนวันประกาศใช้ที่วางแผนไว้ใน พ.ศ. 2436 หลักฐานนี้บอกได้ว่าความเชื่อมั่นเป็นปัญหาที่รัฐบาลคำนึงถึง แต่ไม่ได้พิสูจน์ว่าประชาชนทุกคนไม่กล้าใช้เงินกระดาษ
ธนบัตรแบบแรกพิมพ์ที่อังกฤษ
วันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2445 มีการตราพระราชบัญญัติธนบัตรสยาม รัตนโกสินทรศก 121 และจัดตั้งกรมธนบัตรขึ้นในสังกัดกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ทำหน้าที่ออกธนบัตรและรับจ่ายเงินขึ้นธนบัตร
รัฐบาลสั่งพิมพ์ธนบัตรแบบที่ 1 จากบริษัทโทมัส เดอ ลา รู ประเทศอังกฤษ เพราะสยามยังมีข้อจำกัดด้านเทคโนโลยีและความรู้ในการพิมพ์ธนบัตร ธนบัตรชุดนี้พิมพ์เพียงด้านเดียว จึงเรียกกันว่า “ธนบัตรหน้าเดียว”
ธนาคารแห่งประเทศไทยระบุว่า ธนบัตรแบบที่ 1 มีทั้งหมด 7 ชนิดราคา ได้แก่ 1, 5, 10, 20, 50, 100 และ 1,000 บาท โดยทยอยออกใช้ตั้งแต่รัชกาลที่ 5 ต่อเนื่องถึงรัชกาลที่ 6 ตัวเลขทั้งเจ็ดชนิดจึงไม่ได้หมายความว่าทุกชนิดออกพร้อมกันในวันแรก
คำสัญญาที่แลกกลับได้
วันที่ 23 กันยายน พ.ศ. 2445 ทางการเปิดให้ประชาชนนำเงินตราโลหะมาแลกเป็นธนบัตร ธนบัตรตามกฎหมายฉบับนั้นมีลักษณะเป็นตั๋วสัญญาใช้เงินของรัฐบาล โดยรัฐบาลสัญญาว่าจะจ่ายเงินตราแก่ผู้นำธนบัตรมายื่นทันที
สำหรับผู้ถือ นี่หมายความว่ากระดาษไม่ได้มีค่าเพราะตัวกระดาษเองเพียงอย่างเดียว แต่มีคำมั่นของรัฐบาลอยู่เบื้องหลัง หากต้องการเงินตราก็มีช่องทางนำไปขึ้นเงินตามระบบที่จัดไว้ ส่วนการใช้ในการค้าช่วยลดภาระการพกเงินโลหะจำนวนมาก
กว่าจะมีสถานะเป็นเงินตราตามกฎหมายในความหมายที่ใช้กันภายหลัง ต้องรอถึงพระราชบัญญัติเงินตรา พ.ศ. 2471 ในรัชกาลที่ 7 ซึ่งกำหนดให้ทั้งธนบัตรและเหรียญกษาปณ์เป็นเงินที่ชำระหนี้ได้ตามกฎหมาย เส้นทางจากธนบัตรหน้าเดียวในวันนั้นจึงผ่านทั้งการเตรียมระบบรับแลก การสร้างความเชื่อมั่น และการเปลี่ยนแปลงกฎหมายอีกหลายปี
ภาพประกอบเป็นภาพสร้างขึ้นเพื่อถ่ายทอดบรรยากาศ ไม่ใช่ภาพถ่ายเหตุการณ์จริงหรือภาพจำลองรายละเอียดธนบัตรที่ใช้ตรวจสอบทางประวัติศาสตร์
https://www.bot.or.th/th/our-roles/banknotes/History-and-Series-of-Banknote-And-Commemorative/Test-Banknote-seires/banknote-series1.html
https://www.botlc.or.th/item/museum_item/00003900182
https://www.bot.or.th/content/dam/bot/documents/th/research-and-publications-pdf/articles-and-publications/bot-magazine/botmag-2-57.pdf
เปิดเลขธูป 3 ตัวตรง "ท้าวเวสสุวรรณ" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
เลข"ม้าวิ่ง" 1 ธันวาคม 2569
เลขน่าจับตา "แต๋วจ๋า พารวย" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
จุดเริ่มต้นหอสมุดแห่งชาติและพิพิธภัณฑสถานแห่งแรกของไทย จากของสะสมในวังสู่แหล่งเรียนรู้ของประชาชน
กรมอุตุฯ เตือนฝนตกหนักถึงหนักมาก 9 จังหวัด เสี่ยงน้ำท่วมฉับพลันและน้ำป่าไหลหลาก ระหว่างวันที่ 20–22 พฤศจิกายน 2569
คณะราชทูตสยามสมัยพระนารายณ์ ข้ามทะเลหกเดือนเข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่ 14
หวยลาววันนี้ 20 พฤศจิกายน 2569 เปิดแนวทางเลขเด่น 2-6-8 ส่องเลขคู่และเลขสามตัวที่น่าสนใจ
ช้างศึกอยุธยา จากเพนียดคล้องช้างสู่การใช้งานในกองทัพ
คลองรังสิตในสมัยรัชกาลที่ 5 โครงการเอกชนที่เปิดทุ่งให้กลายเป็นนาข้าว
ชุมชนต่างชาติในกรุงศรีอยุธยา จากพ่อค้าริมน้ำสู่ทหารอาสาและขุนนางราชสำนัก
บางกอกรีคอร์เดอร์ หนังสือพิมพ์ภาษาไทยฉบับแรกและจุดเริ่มต้นของพื้นที่ข่าวสารในสยาม
ประวัติไปรษณีย์และโทรเลขสยาม จากบุรุษเดินหนังสือสู่สายสื่อสารข้ามพรมแดน






