สหประชาชาติก่อตั้งขึ้นเมื่อไรและเกิดขึ้นได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ช่วงกลางปี 1945 ตัวแทนจากหลายประเทศเดินทางมารวมตัวกันที่เมืองซานฟรานซิสโก สหรัฐอเมริกา บนโต๊ะประชุมมีร่างข้อตกลงที่จะกำหนดวิธีให้ประเทศต่าง ๆ ทำงานร่วมกัน หลังสงครามครั้งใหญ่สร้างความสูญเสียไปทั่วโลก

ชื่อขององค์การสหประชาชาติ หรือ UN จึงผูกอยู่กับสงครามโลกครั้งที่สอง แต่ถ้าย้อนดูวันที่ให้ดี จะพบว่าการเจรจาเริ่มขึ้นก่อนสงครามสิ้นสุด และวันลงนามในกฎบัตรก็เป็นคนละวันกับวันที่องค์การเริ่มดำเนินงานอย่างเป็นทางการ

องค์การสหประชาชาติก่อตั้งอย่างเป็นทางการเมื่อ 24 ตุลาคม 1945 หลังสงครามโลกครั้งที่สองสิ้นสุดลงในเดือนกันยายนปีเดียวกัน วันนั้นเป็นวันที่กฎบัตรสหประชาชาติมีผลใช้บังคับ ส่วนการลงนามในกฎบัตรเกิดขึ้นก่อนหน้าเมื่อ 26 มิถุนายน 1945 ขณะที่สงครามในภูมิภาคเอเชียและแปซิฟิกยังดำเนินอยู่

จากการประชุมสู่กฎบัตร

ผู้แทนจาก 50 ประเทศเข้าร่วมการประชุมที่ซานฟรานซิสโกระหว่างวันที่ 25 เมษายน ถึง 26 มิถุนายน 1945 เพื่อร่างข้อตกลงสำหรับองค์การระหว่างประเทศแห่งใหม่ วันสุดท้ายของการประชุม ผู้แทนทั้ง 50 ประเทศได้ลงนามในกฎบัตร ส่วนโปแลนด์ลงนามภายหลัง ทำให้มีสมาชิกผู้ก่อตั้งรวม 51 ประเทศ

การลงนามยังไม่ทำให้กฎบัตรมีผลทันที ประเทศผู้ลงนามต้องนำข้อตกลงกลับไปให้สัตยาบันตามกระบวนการของแต่ละประเทศก่อน เมื่อจีน ฝรั่งเศส สหภาพโซเวียต สหราชอาณาจักร สหรัฐอเมริกา และประเทศผู้ลงนามส่วนใหญ่ให้สัตยาบันครบตามเงื่อนไข กฎบัตรจึงเริ่มมีผลในวันที่ 24 ตุลาคม วันดังกล่าวจึงถูกกำหนดเป็นวันสหประชาชาติ

แนวคิดเรื่องความร่วมมือระหว่างประเทศไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นในห้องประชุมซานฟรานซิสโก ระหว่างสงคราม ผู้นำฝ่ายสัมพันธมิตรได้หารือเรื่องระเบียบโลกหลังสงคราม และในปี 1942 มี 26 ประเทศร่วมลงนามในปฏิญญาสหประชาชาติ ชื่อ United Nations จึงถูกใช้มาก่อนที่องค์การจะก่อตั้งอย่างเป็นทางการ

ก่อน UN มีองค์การแบบนี้หรือไม่

มีมาก่อนแล้ว คือสันนิบาตชาติ ซึ่งเกิดขึ้นหลังสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง โดยมีเป้าหมายส่งเสริมความร่วมมือและรักษาสันติภาพเช่นกัน แต่สันนิบาตชาติไม่สามารถบรรลุเป้าหมายในการป้องกันสงครามครั้งใหญ่อีกครั้งได้

เมื่อ UN เริ่มดำเนินงาน สันนิบาตชาติยังไม่ได้ยุบในวันเดียวกัน องค์การเดิมสิ้นสุดลงในปี 1946 และโอนทรัพย์สิน รวมถึงมอบการดูแลห้องสมุดและจดหมายเหตุให้สหประชาชาติ

กฎบัตรของ UN วางเป้าหมายไว้หลายด้าน ทั้งการรักษาสันติภาพและความมั่นคงระหว่างประเทศ การพัฒนาความสัมพันธ์ฉันมิตร และความร่วมมือในการแก้ปัญหาระหว่างประเทศ รวมถึงการส่งเสริมสิทธิมนุษยชน

ในทางปฏิบัติ การรักษาสันติภาพต้องอาศัยความร่วมมือของประเทศสมาชิก คณะมนตรีความมั่นคงมีหน้าที่หลักด้านสันติภาพและความมั่นคงระหว่างประเทศ แต่สมาชิกถาวรทั้งห้าประเทศมีสิทธิยับยั้งมติบางประเภทได้ เมื่อประเทศเหล่านี้เห็นต่างกัน การตัดสินใจของคณะมนตรีจึงอาจติดขัด

วันที่ 26 มิถุนายนและ 24 ตุลาคม 1945 จึงบอกคนละช่วงของประวัติศาสตร์ วันแรกคือวันที่ตัวแทนลงนามในกฎบัตร ส่วนวันหลังคือวันที่กฎบัตรมีผลและ UN เริ่มดำรงอยู่ สองวันนี้ช่วยให้เห็นว่าองค์การเกิดจากการเจรจาซึ่งเริ่มขึ้นระหว่างสงคราม ก่อนจะเปิดดำเนินงานหลังสงครามสิ้นสุดลง