เสียงจิ้งหรีดตอนกลางคืน: ตัวผู้ร้องหาคู่ด้วยปีก ไม่ใช่ขา

ตกกลางคืนทีไร เสียงจิ้งหรีดก็ดังขึ้นมาทุกที ดังจนบางคืนฟังเหมือนวงดนตรีที่ซ้อมพร้อมกันทั้งทุ่ง หลายคนฟังมานานแต่ไม่เคยสงสัยว่าเสียงนี้มาจากไหน ใครเป็นคนร้อง และร้องไปเพื่ออะไร คำตอบสั้นๆ คือเสียงทั้งหมดที่ได้ยินนั้นเป็นเสียงของตัวผู้ล้วนๆ ตัวเมียร้องไม่ได้เลย

เสียงที่ได้ยินคือตัวผู้ร้อง

จิ้งหรีดตัวผู้เท่านั้นที่มีอวัยวะทำเสียง ส่วนตัวเมียไม่มีอวัยวะชุดนี้เลย เสียงร้องตอนกลางคืนจึงเป็นคอนเสิร์ตของตัวผู้เกือบทั้งหมด และแต่ละตัวก็ไม่ได้ร้องมั่วๆ แต่ร้องเป็นภาษาที่มีโครงสร้างชัดเจน ตัวเมียฟังแล้วรู้ว่าเป็นจิ้งหรีดชนิดเดียวกับตัวเองหรือไม่ รู้ว่าตัวผู้อยู่ตรงไหน และรู้ว่าควรเดินเข้าหาหรือถอยห่าง

เสียงเกิดจากปีกถูกัน ไม่ใช่ขา

ความเข้าใจผิดที่เจอบ่อยที่สุดคือจิ้งหรีดเอาขาถูกันให้เกิดเสียง ความจริงไม่ใช่เลย เสียงเกิดจากปีกคู่หน้าถูกัน กลไกนี้เรียกว่าสไตรดูเลชัน ปีกข้างหนึ่งมีสันแข็งที่เรียกว่าตัวขูด อีกข้างมีเส้นปีกที่เป็นซี่ฟันเล็กๆ เรียงกันราว 50 ถึง 250 ซี่ เรียกว่าตัวหวี เวลาตัวผู้ยกปีกคู่หน้าขึ้นแล้วถูตัวขูดไปบนตัวหวีอย่างรวดเร็ว ปีกจะสั่นและขยายเสียงออกมาเป็นจังหวะที่เราได้ยิน คล้ายเอานิ้วรูดไปบนหวีซี่ถี่ๆ แต่เร็วกว่าและจูนเสียงมาแล้ว

ร้อง 3 แบบ ความหมายต่างกัน

เพลงแรกคือเพลงเรียกคู่ เสียงดังต่อเนื่องและไกลที่สุด ใช้ประกาศตัวให้ตัวเมียที่อยู่ไกลได้ยินและเดินมาหา พอตัวเมียเข้ามาใกล้แล้ว ตัวผู้จะเปลี่ยนเป็นเพลงเกี้ยวที่เบาลงและนุ่มลง ส่วนเพลงที่สามคือเพลงขู่ ใช้ตอนเจอตัวผู้ตัวอื่นเข้ามาใกล้พื้นที่ของตัวเอง เสียงจะดุดันและถี่ขึ้นเพื่อบอกให้ถอย ฟังเผินๆ เหมือนเสียงเดียวกันหมด แต่จังหวะและความดังต่างกันตามสถานการณ์

ทำไมต้องร้องกลางคืน

จิ้งหรีดหากินตอนกลางคืนเป็นหลัก กลางวันมันพักซ่อนตัว การร้องตอนกลางคืนจึงปลอดภัยกว่าเพราะหลบนักล่าที่ใช้สายตาอย่างนกไปได้มาก อีกอย่างคืออากาศกลางคืนเย็นและชื้นกว่า กล้ามเนื้อที่ใช้ถูปีกทำงานได้ดีในช่วงอุณหภูมิที่พอเหมาะ และเสียงเดินทางได้ดีในอากาศนิ่งๆ ตอนกลางคืน ส่วนไฟหน้าบ้านก็มีส่วนดึงจิ้งหรีดเข้ามาใกล้บ้าน เพราะแมลงกลางคืนหลายชนิดบินเข้าหาแสง พอมาอยู่ใกล้บ้านเสียงก็ยิ่งดังชัด อีกอย่างที่ต้องแยกคือเสียงกลางคืนที่ได้ยินอาจมาจากจักจั่นหรือตั๊กแตน ไม่ใช่จิ้งหรีดทุกเสียง

นับจังหวะร้องวัดอุณหภูมิได้จริงหรือ

เรื่องนี้จริงแต่มีเงื่อนไข จิ้งหรีดเป็นสัตว์เลือดเย็น กล้ามเนื้อทำงานเร็วขึ้นเมื่ออากาศอุ่น เสียงจึงถี่ขึ้นตามอุณหภูมิ นักฟิสิกส์ชื่อเอมอส ดอลแบร์ บันทึกความสัมพันธ์นี้ไว้ตั้งแต่ปี 1897 จนกลายเป็นกฎของดอลแบร์ สูตรที่ใช้กันบ่อยคือนับเสียงร้องใน 15 วินาทีแล้วบวก 40 จะได้อุณหภูมิโดยประมาณในหน่วยฟาเรนไฮต์ แต่ต้องย้ำว่าสูตรนี้ใช้ได้ดีกับจิ้งหรีดต้นไม้หิมะบางชนิดเท่านั้น ไม่ใช่จิ้งหรีดทุกชนิด และจิ้งหรีดจะหยุดร้องเมื่ออากาศหนาวจัดต่ำกว่าราว 13 องศาเซลเซียส ใช้เป็นทริกสนุกๆ ได้ แต่อย่าเอาไปแทนเครื่องวัดอุณหภูมิ ส่วนใครที่เสียงจิ้งหรีดดังเข้าบ้านจนนอนไม่หลับ วิธีที่ได้ผลกว่าการไล่จับคือลดแสงไฟนอกบ้านตอนกลางคืนและปิดช่องทางเข้าบ้าน เพราะแสงคือตัวดึงมันมาแต่แรก

สรุปสั้นๆ คือเสียงจิ้งหรีดตอนกลางคืนไม่ใช่เสียงประกอบบรรยากาศแบบสุ่มๆ แต่เป็นเสียงตัวผู้ที่ร้องหาคู่ด้วยปีก มี 3 เพลงตามสถานการณ์ และจังหวะร้องยังบอกอุณหภูมิคร่าวๆ ได้ด้วย คืนนี้ถ้าได้ยินเสียงอีก ลองฟังให้ดีว่าเพลงไหนกำลังดังอยู่