พืชดอกยุคดึกดำบรรพ์ อยู่มานาน 125 ล้านปี ตั้งแต่ยุคไดโนเสาร์ สู่อาหารไทยที่คุ้นเคย

ใครจะคิดว่า “บัวสาย” ดอกไม้ที่คนไทยคุ้นเคยตามบึง และสระน้ำ รวมถึงสายบัวที่นิยมนำมาทำแกงส้ม จะมีเรื่องราวทางวิวัฒนาการย้อนกลับไปถึงยุคไดโนเสาร์เมื่อกว่า 100 ล้านปีก่อน พืชน้ำที่ดูธรรมดาชนิดนี้เป็นสมาชิกของกลุ่มพืชดอกเก่าแก่กลุ่มหนึ่งของโลก และมีหลักฐานฟอสซิลที่ช่วยให้นักวิทยาศาสตร์ศึกษาประวัติของพืชดอกในยุคแรกเริ่มได้

▪️บัวสาย หนึ่งในกลุ่มพืชดอกเก่าแก่ของโลก

บัวสาย (Water Lily) เป็นพืชน้ำในวงศ์ Nymphaeaceae อยู่ในอันดับ Nymphaeales มีลักษณะเด่นคือ ใบที่มักลอยอยู่บนผิวน้ำ ดอกมีหลายสี เช่น สีขาว สีชมพู และสีม่วง ส่วนเหง้าเจริญอยู่ในดินโคลนใต้แหล่งน้ำ

บัวสายมีความสำคัญต่อการศึกษาวิวัฒนาการ เพราะอยู่ในกลุ่มพืชดอกที่แยกสายวิวัฒนาการออกมาตั้งแต่ช่วงต้นของประวัติศาสตร์พืชดอกสมัยใหม่ จึงเป็นหนึ่งในกลุ่มพืชที่ช่วยให้นักวิทยาศาสตร์เข้าใจลักษณะของพืชดอกยุคแรกๆ

หลักฐานจากฟอสซิลในประเทศโปรตุเกส ซึ่งมีการศึกษาวิจัย และเผยแพร่ในวารสาร Nature เมื่อปี ค.ศ. 2001 ช่วยเพิ่มความเข้าใจเกี่ยวกับพืชดอกในยุคครีเทเชียสตอนต้น ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ไดโนเสาร์ยังคงอาศัยอยู่บนโลก

อย่างไรก็ตาม ควรแยกให้ชัดระหว่างอายุของฟอสซิลกับอายุของพืชที่มีชีวิตในปัจจุบัน เพราะบัวสายที่พบเห็นทุกวันนี้ไม่ใช่ต้นเดียวกับที่เติบโตเมื่อหลายสิบหรือร้อยล้านปีก่อน แต่เป็นสมาชิกของกลุ่มพืชที่มีประวัติวิวัฒนาการยาวนาน

▪️จากพืชยุคไดโนเสาร์ สู่แกงส้มสายบัวของคนไทย

บัวสายเป็นพืชที่พบได้ตามหนอง บึง และสระน้ำหลายพื้นที่ของประเทศไทย นอกจากดอกที่มีความสวยงามแล้ว ก้านดอกของบัวสายบางชนิดยังนำมาประกอบอาหารได้ด้วย โดยส่วนที่คนไทยเรียกว่า “สายบัว” นิยมนำมาลอกเปลือกหรือเส้นใยบางส่วนออกก่อนปรุงอาหาร

เมนูที่หลายคนคุ้นเคย ได้แก่

• แกงส้มสายบัว รสเปรี้ยวกลมกล่อม เข้ากันได้ดีกับเนื้อปลา
• ต้มกะทิสายบัวใส่ปลาทู เมนูพื้นบ้านที่ให้รสชาติหอมมัน
• ผัดสายบัวใส่กุ้ง เมนูผัดที่เน้นความนุ่มของสายบัว
• สายบัวรับประทานคู่กับน้ำพริก สำหรับผู้ที่คุ้นเคยกับผักพื้นบ้าน

ข้อมูลจาก Japan International Research Center for Agricultural Sciences (JIRCAS) กล่าวถึงการใช้พืชน้ำกลุ่มบัวสายบางชนิดเป็นอาหารในประเทศไทย รวมถึงการนำก้านดอกมารับประทานทั้งแบบสด และปรุงสุก

เรื่องน่าสนใจคือ พืชน้ำที่มีประวัติวิวัฒนาการยาวนานเช่นนี้ได้กลายมาเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิต และวัฒนธรรมอาหารในหลายชุมชน โดยไม่จำเป็นต้องเป็นอาหารหรูหราหรือวัตถุดิบราคาแพงเลย

▪️บัวสายกับบัวหลวง ไม่ใช่พืชชนิดเดียวกัน

แม้จะมีคำว่า “บัว” เหมือนกัน แต่บัวสาย และบัวหลวงมีความแตกต่างกันทางพฤกษศาสตร์

บัวสายอยู่ในวงศ์ Nymphaeaceae ส่วนบัวหลวงอยู่ในวงศ์ Nelumbonaceae ทั้งสองกลุ่มมีลักษณะ และความสัมพันธ์ทางวิวัฒนาการแตกต่างกัน

บัวสายมักมีใบลอยอยู่บนผิวน้ำ และก้านดอกบางชนิดสามารถนำมารับประทานเป็นผักได้ ส่วนบัวหลวงมีใบ และดอกที่มักชูพ้นน้ำ และมีส่วนต่างๆที่คนนำมาใช้ประโยชน์ เช่น เมล็ด เหง้า และไหลบัว

ดังนั้น “สายบัว” ที่ใช้ทำแกงส้ม จึงไม่ใช่สิ่งเดียวกับ “ไหลบัว” ที่นิยมนำไปทำอาหารบางชนิด แม้ทั้งสองอย่างจะมาจากพืชที่เรียกกันว่าบัวก็ตาม

▪️เหตุใดบัวสายจึงยังมีชีวิตอยู่จนถึงปัจจุบัน ?

ตลอดประวัติศาสตร์โลก สภาพภูมิอากาศ และระบบนิเวศเปลี่ยนแปลงไปหลายครั้ง รวมถึงเหตุการณ์สูญพันธุ์ครั้งใหญ่เมื่อประมาณ 66 ล้านปีก่อน ซึ่งทำให้ไดโนเสาร์ที่ไม่ใช่นกสูญพันธุ์ไป

อย่างไรก็ตาม กลุ่มพืชที่มีสายวิวัฒนาการเก่าแก่หลายกลุ่มยังคงมีสมาชิกดำรงชีวิตอยู่ในปัจจุบัน บัวสายเป็นหนึ่งในกลุ่มพืชที่ช่วยให้นักวิทยาศาสตร์ศึกษาความหลากหลาย และวิวัฒนาการของพืชดอกได้

ลักษณะอย่างใบที่ลอยบนผิวน้ำ และเหง้าที่เจริญอยู่ในดินโคลนเป็นส่วนหนึ่งของการปรับตัวให้เหมาะกับการดำรงชีวิตในแหล่งน้ำ แต่การอยู่รอดมายาวนานไม่ได้หมายความว่าพืชกลุ่มนี้หยุดวิวัฒนาการ บัวสายแต่ละชนิดยังคงมีการเปลี่ยนแปลง และปรับตัวตามกาลเวลา

จากดอกไม้ที่พบได้ตามแหล่งน้ำ ไปจนถึงสายบัวในชามแกงส้ม เรื่องราวของบัวสายแสดงให้เห็นว่า พืชใกล้ตัวเราอาจเชื่อมโยงกับประวัติศาสตร์ธรรมชาติอันยาวนานกว่าที่คิด บางครั้งวัตถุดิบธรรมดาในมื้ออาหาร ก็พาเราเดินทางย้อนกลับไปสำรวจวิวัฒนาการของโลกได้ไกลกว่าที่จินตนาการไว้

••• ••• •••