ผ่านมาหลายปี ทำไมโรงเรียนไทยยังเข้มงวดเรื่องทรงผมและถุงเท้านักเรียน

• กระทรวงศึกษาธิการยกเลิกระเบียบทรงผมนักเรียน พ.ศ. 2563 ตั้งแต่วันที่ 2 กุมภาพันธ์ 2566

• โรงเรียนยังสามารถกำหนดแนวปฏิบัติให้เหมาะกับบริบทของตัวเองได้ แต่ต้องคำนึงถึงสิทธิและการมีส่วนร่วมของนักเรียน

• ถุงเท้านักเรียนยังมีข้อกำหนดอยู่ในระเบียบเครื่องแบบนักเรียน พ.ศ. 2551

หลายคนอาจคิดว่าเมื่อกระทรวงศึกษาธิการยกเลิกกฎทรงผมนักเรียนไปแล้ว นักเรียนทั่วประเทศก็น่าจะมีอิสระในการเลือกทรงผมมากขึ้น แต่เมื่อมองไปในโรงเรียนหลายแห่ง กลับยังพบข้อกำหนดเรื่องความยาวของผม การรวบผม สีผม รวมถึงถุงเท้าที่ต้องสวมให้ถูกต้องตามระเบียบ

เรื่องนี้จึงไม่ได้มีคำตอบง่าย ๆ ว่าโรงเรียนกำลังฝ่าฝืนกฎหรือไม่ เพราะต้องแยกให้ออกระหว่างระเบียบของกระทรวง แนวนโยบายของโรงเรียน และสิทธิของนักเรียนแต่ละคน

กฎทรงผมนักเรียนถูกยกเลิกตั้งแต่ปี 2566

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2566 หลังราชกิจจานุเบกษาเผยแพร่ระเบียบกระทรวงศึกษาธิการว่าด้วยการยกเลิกระเบียบทรงผมนักเรียน พ.ศ. 2563 โดยมีผลตั้งแต่วันที่ 2 กุมภาพันธ์ 2566 เป็นต้นไป

นั่นหมายความว่า ข้อกำหนดทรงผมชายและหญิงแบบเดิมที่เคยใช้เป็นมาตรฐานระดับกระทรวงไม่ได้มีผลบังคับใช้อีกต่อไป

อย่างไรก็ตาม การยกเลิกระเบียบดังกล่าวไม่ได้หมายความว่าโรงเรียนทุกแห่งจะไม่มีข้อกำหนดเกี่ยวกับทรงผมอีกเลย เพราะกระทรวงศึกษาธิการได้วางแนวนโยบายให้สถานศึกษาพิจารณากำหนดแนวปฏิบัติตามบริบทและความเหมาะสม โดยให้คำนึงถึงสิทธิของนักเรียนและการมีส่วนร่วมของผู้เกี่ยวข้อง

ทำไมบางโรงเรียนยังเข้มงวดเรื่องทรงผม

คำตอบส่วนหนึ่งอยู่ที่แนวทางการบริหารของสถานศึกษาแต่ละแห่ง

โรงเรียนอาจมีแนวปฏิบัติเกี่ยวกับความเรียบร้อย บุคลิกภาพ และการแต่งกายของนักเรียน แต่การกำหนดกติกาไม่ควรเป็นการตัดสินใจฝ่ายเดียวโดยไม่รับฟังผู้เรียน

เมื่อวันที่ 3 มกราคม 2568 กระทรวงศึกษาธิการได้ย้ำอีกครั้งว่าระเบียบทรงผมนักเรียนฉบับปี 2563 ถูกยกเลิกแล้ว และสถานศึกษาควรเปิดโอกาสให้นักเรียน ครู และผู้ปกครองมีส่วนร่วมในการกำหนดแนวทาง

ประเด็นนี้ยังถูกหยิบยกขึ้นมาพิจารณาอีกครั้งในวันที่ 18 สิงหาคม 2569 เมื่อคณะรัฐมนตรีรับทราบผลการพิจารณาข้อเสนอของคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ โดยกระทรวงศึกษาธิการชี้แจงว่า โรงเรียนสามารถกำหนดแนวปฏิบัติตามบริบทได้ แต่ต้องไม่ละเมิดสิทธิมนุษยชนและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของนักเรียน

ถุงเท้านักเรียนทำไมยังต้องตรงตามระเบียบ

ต่างจากเรื่องทรงผมที่มีการยกเลิกระเบียบเฉพาะไปแล้ว เรื่องถุงเท้ายังคงมีข้อกำหนดอยู่ในระเบียบกระทรวงศึกษาธิการว่าด้วยเครื่องแบบนักเรียน พ.ศ. 2551

รายละเอียดไม่ได้เหมือนกันทุกระดับชั้น เช่น

• ระดับก่อนประถมศึกษา กำหนดถุงเท้าสั้นสีขาว

• ระดับประถมศึกษา นักเรียนชายใช้สีขาวหรือสีน้ำตาล ส่วนนักเรียนหญิงใช้สีขาว

• ระดับมัธยมศึกษาตอนต้น นักเรียนชายใช้สีขาวหรือสีน้ำตาล ส่วนนักเรียนหญิงใช้สีขาว

• ระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย นักเรียนชายใช้สีขาวหรือสีน้ำตาล ส่วนนักเรียนหญิงใช้สีขาว

จึงเห็นได้ว่าการกำหนดถุงเท้าไม่ได้เป็นเพียงความต้องการของครูหรือโรงเรียนเท่านั้น แต่มีฐานจากกฎระเบียบเรื่องเครื่องแบบนักเรียนด้วย

นอกจากนี้ ระเบียบยังเปิดให้สถานศึกษากำหนดรายละเอียดบางประการเกี่ยวกับเครื่องแบบได้ โดยต้องดำเนินการตามขั้นตอนและได้รับความเห็นชอบจากคณะกรรมการสถานศึกษาตามที่กำหนด

ระเบียบโรงเรียนกับสิทธินักเรียน อะไรควรมีน้ำหนักมากกว่า

เรื่องนี้ไม่ได้มีเพียงมุมของโรงเรียนเท่านั้น เพราะนักเรียนเองก็มีสิทธิที่จะได้รับการเคารพในศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติเคยเสนอข้อแนะนำเกี่ยวกับการกำหนดกฎทรงผม โดยเน้นว่าต้องรับฟังความคิดเห็นของนักเรียนและไม่ใช้มาตรการที่กระทบต่อสิทธิในร่างกาย เช่น การบังคับตัดผมหรือทำให้นักเรียนได้รับความอับอาย

ขณะที่กระทรวงศึกษาธิการก็ย้ำถึงการมีส่วนร่วมของนักเรียนและผู้ปกครองในการกำหนดแนวปฏิบัติ

สิ่งที่ควรแยกให้ออกคือ การมีระเบียบไม่ได้หมายความว่าโรงเรียนจะสามารถใช้วิธีบังคับหรือทำโทษได้ทุกวิธี และการที่นักเรียนมีสิทธิก็ไม่ได้หมายความว่าเครื่องแบบและกฎระเบียบของสถานศึกษาจะหมดความสำคัญทั้งหมด

บทสรุป: โรงเรียนเปลี่ยนกฎได้ แต่ต้องเปลี่ยนวิธีคิดด้วย

เมื่อมองย้อนกลับไป เรื่องทรงผมและถุงเท้านักเรียนสะท้อนให้เห็นความเปลี่ยนแปลงของระบบการศึกษาไทยได้อย่างชัดเจน

จากเดิมที่เน้นการควบคุมให้ทุกคนมีลักษณะเหมือนกัน ปัจจุบันสังคมเริ่มให้ความสำคัญกับสิทธิ ความแตกต่าง และการมีส่วนร่วมของนักเรียนมากขึ้น

ระเบียบที่ดีจึงไม่ควรมีเพียงข้อบังคับว่าต้องทำอะไร แต่ควรมีเหตุผลที่ชัดเจน เปิดโอกาสให้ผู้เรียนแสดงความคิดเห็น และไม่ใช้การลงโทษที่กระทบต่อศักดิ์ศรีของเด็ก

แล้วคุณคิดว่าโรงเรียนไทยในปัจจุบันควรเข้มงวดเรื่องทรงผมและถุงเท้าต่อไป หรือควรเปิดโอกาสให้นักเรียนมีอิสระในการเลือกมากขึ้น เพราะอะไร