ตักไอศกรีมคำใหญ่ หรือซดน้ำแข็งไสเร็วๆ แล้วจู่ๆ ก็ปวดหัวจี๊ดขึ้นมาที่หน้าผาก ปวดแบบแปล๊บๆ จนต้องหยุดกิน หยุดซด แล้วเอามือกุมหัว หลายคนเคยเป็นแบบนี้แล้วสงสัยว่า สมองเราเย็นจนแข็งไปแล้วหรือเปล่า คำตอบคือ ไม่ใช่ สมองไม่ได้แข็งตัว และอาการนี้ไม่ได้ทำให้สมองเสียหาย แต่มันคือปฏิกิริยาป้องกันตัวของร่างกายที่ทำงานเร็วเกินไปนิดหน่อย

อาการนี้มีชื่อเรียกว่า Brain freeze หรือชื่อทางการว่า ปวดหัวจากความเย็น (cold-stimulus headache) เป็นอาการปวดหัวสั้นๆ ที่เกิดหลังกิน ดื่ม หรือหายใจรับของเย็นจัดเข้าไป เช่น ไอศกรีม น้ำปั่น น้ำแข็งไส หรือน้ำแข็งก้อน อาการมักมาเร็ว หายเร็ว และหายเองโดยไม่ต้องกินยา

คำอธิบายที่ได้รับการสนับสนุนมากที่สุดในตอนนี้ มี 4 ขั้นตอน ขั้นแรก ของเย็นแตะเพดานปากและด้านหลังคอ ซึ่งเป็นจุดที่ไวต่ออุณหภูมิมาก ขั้นที่สอง หลอดเลือดแถวนั้นหดตัวแล้วขยายตัวอย่างรวดเร็วเพื่อปรับอุณหภูมิ ขั้นที่สาม สัญญาณปวดถูกส่งผ่านเส้นประสาทไตรเจมินัล ซึ่งเป็นเส้นประสาทใหญ่ที่ดูแลความรู้สึกทั่วใบหน้าและช่องปาก ขั้นที่สี่ สมองตีความสัญญาณนั้นว่าปวดที่หน้าผาก ทั้งที่จุดที่โดนความเย็นจริงๆ อยู่ที่ปาก

ตรงนี้เองที่ทำให้หลายคนงง ว่าทำไมเย็นที่ปากแต่ปวดที่หน้าผาก คำตอบคือ อาการปวดแบบส่งต่อ หรือ referred pain เส้นประสาทเส้นเดียวกันดูแลทั้งเพดานปากและหน้าผาก สมองเลยแยกไม่ออกว่าสัญญาณปวดมาจากจุดไหนแน่ แล้วตีความไปว่าปวดที่หน้าผาก ต้องย้ำไว้ด้วยว่า กลไกที่แน่ชัดที่สุดของอาการนี้ยังไม่ได้สรุปเด็ดขาด สิ่งที่เขียนข้างบนคือคำอธิบายที่ได้รับการสนับสนุนมากที่สุดจากงานวิจัยในตอนนี้ ไม่ใช่คำตอบสุดท้ายที่ปิดประตูแล้ว

ใครก็เป็น Brain freeze ได้ เด็กอาจเป็นง่ายกว่าเพราะยังกินเร็ว ไม่ทันระวัง ส่วนงานวิจัยพบว่าคนที่เป็นไมเกรนมีแนวโน้มเป็น Brain freeze มากกว่าคนทั่วไป อาจเพราะเส้นประสาทไตรเจมินัลและเส้นทางความปวดของคนกลุ่มนี้ไวกว่า แต่การเป็น Brain freeze บ่อยไม่ได้แปลว่าเป็นไมเกรน และ Brain freeze เองก็ไม่ใช่ไมเกรน

แล้วมันอันตรายไหม คำตอบจากแหล่งแพทย์ตรงกันว่า Brain freeze เองไม่อันตราย ไม่ทำให้สมองเสียหาย และมักหายเองในไม่กี่วินาทีถึงราว 2 นาที ไม่ต้องกินยาหรือพักฟื้นอะไรเป็นพิเศษ

ถ้าเป็นแล้วอยากให้หายเร็วขึ้น วิธีที่แนะนำกันทั่วไปคือ ทำให้เพดานปากอุ่นขึ้น เช่น เอาลิ้นดันเพดานปากค้างไว้สักครู่ หรือจิบน้ำอุ่นทีละน้อย วิธีป้องกันง่ายที่สุดคือ กินช้าลง ตักคำเล็กลง และอย่ารีบกลืนของเย็นจัดลงไปทีเดียว

แต่มีเส้นแบ่งที่ต้องจำไว้ ถ้าปวดหัวรุนแรงที่สุดเท่าที่เคยเป็น ปวดนานผิดปกติไม่หายสักที หรือมีอาการอื่นร่วมด้วย เช่น มองเห็นผิดปกติ เวียนหัว พูดไม่ชัด ขยับแขนขาลำบาก ให้รีบพบแพทย์ทันที เพราะนั่นอาจไม่ใช่ Brain freeze แล้ว ส่วนถ้าปวดหัวบ่อยจนต้องกินยาแก้ปวดหลายครั้งต่อสัปดาห์ หรือปวดจนกระทบชีวิตประจำวัน ก็ควรปรึกษาแพทย์เพื่อหาสาเหตุที่แท้จริง

ครั้งหน้าถ้ากินของเย็นจัดแล้วปวดหัวจี๊ดขึ้นมา ไม่ต้องตกใจว่าสมองจะเป็นอะไร แค่หยุดกินสักครู่ เอาลิ้นดันเพดานปาก หรือจิบน้ำอุ่น แล้วกินช้าลงนิดหน่อย อาการมักหายไปเองเร็วพอๆ กับตอนที่มันมา