เห็ดต่างจากพืชอย่างไร และเกี่ยวข้องกับมนุษย์แค่ไหน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเห็นเห็ดโผล่ขึ้นข้างโคนต้นไม้ หลายคนก็จัดมันไว้ในกลุ่มเดียวกับผักหรือพืชทันที ภาพของมันยิ่งชวนให้คิดแบบนั้นเข้าไปอีก เพราะเห็ดอยู่กับดิน มีลำต้น มีหมวก และไม่เดินไปไหน แต่ในทางชีววิทยา เห็ดไม่ได้เป็นพืชเลย

สิ่งที่เราเรียกว่าเห็ดเป็นเพียงส่วนสร้างสปอร์ของสิ่งมีชีวิตในอาณาจักรฟังไจ ส่วนลำตัวหลักมักซ่อนอยู่ใต้ดิน ในเศษไม้ หรือในวัสดุที่กำลังย่อยสลาย เป็นเส้นใยเล็ก ๆ แตกแขนงรวมกัน เรียกว่า ไมซีเลียม

จุดต่างอยู่ที่วิธีหาอาหาร

พืชส่วนใหญ่มีคลอโรฟิลล์และคลอโรพลาสต์ จึงใช้พลังงานแสงสร้างน้ำตาลจากน้ำและคาร์บอนไดออกไซด์ได้เอง กระบวนการนี้คือการสังเคราะห์ด้วยแสง แต่ฟังไจไม่มีทั้งสองอย่าง จึงสร้างอาหารด้วยวิธีนี้ไม่ได้

ฟังไจต้องอาศัยสารอินทรีย์จากภายนอก ไม่ว่าจะเป็นใบไม้แห้ง ไม้ผุ ซากสิ่งมีชีวิต หรือในบางชนิดคือเนื้อเยื่อของสิ่งมีชีวิตอื่น วิธีของมันต่างจากสัตว์ที่กินอาหารเข้าไปก่อน เพราะฟังไจปล่อยเอนไซม์ออกไปย่อยอาหารภายนอกร่างกาย แล้วจึงดูดซึมโมเลกุลเล็ก ๆ กลับเข้าทางเส้นใย

นี่คือเหตุผลที่เห็ดและราเป็นผู้ย่อยสลายสำคัญของโลก หากไม่มีฟังไจคอยย่อยซากพืชและไม้ ธาตุอาหารจำนวนมากจะไม่กลับคืนสู่ดินง่าย ๆ

ไม่ได้ใกล้มนุษย์แบบหน้าตา แต่ใกล้กันในผังวิวัฒนาการ

คำว่า “เห็ดใกล้มนุษย์กว่าต้นไม้” ไม่ได้หมายความว่าเห็ดมี DNA เหมือนมนุษย์มากจนเอาไปเทียบรายบุคคลได้ แต่หมายถึงเมื่อสร้างแผนผังความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตจากข้อมูลพันธุกรรม ฟังไจและสัตว์มีบรรพบุรุษร่วมกันที่ใหม่กว่าบรรพบุรุษร่วมระหว่างฟังไจกับพืช

งานวิเคราะห์สายวิวัฒนาการจากข้อมูลโมเลกุลพบความสัมพันธ์นี้อย่างสอดคล้องกัน จึงจัดสัตว์และฟังไจไว้ในกลุ่มใหญ่ที่เรียกว่า Opisthokonta ขณะที่พืชอยู่คนละกิ่งของแผนผัง

ยังมีลักษณะบางอย่างที่ชวนให้เห็นภาพ เช่น ฟังไจและสัตว์ต่างเป็นสิ่งมีชีวิตที่ต้องรับคาร์บอนจากสารอินทรีย์ และฟังไจสะสมคาร์โบไฮเดรตในรูปไกลโคเจนได้เหมือนสัตว์หลายชนิด ส่วนผนังเซลล์ของฟังไจมีไคติน ไม่ใช่เซลลูโลสแบบผนังเซลล์พืช

แต่ก็ไม่ควรเรียกเห็ดว่าสัตว์

ฟังไจเป็นอาณาจักรของตัวเอง มีวิธีเติบโต สร้างสปอร์ และย่อยอาหารเฉพาะตัว ความคล้ายกับสัตว์เป็นเรื่องของสายวิวัฒนาการ ไม่ได้แปลว่าเห็ดเป็นสัตว์หรือมีพฤติกรรมเหมือนคน

ความสัมพันธ์ระหว่างฟังไจกับพืชก็ไม่ได้มีแต่การย่อยซาก หลายชนิดอยู่ร่วมกับรากพืชเป็นไมคอร์ไรซา เส้นใยช่วยขยายพื้นที่ดูดน้ำและธาตุอาหารให้พืช ขณะที่พืชส่งผลิตผลจากการสังเคราะห์ด้วยแสงให้ฟังไจ เป็นความร่วมมือใต้ดินที่พบได้กว้างขวาง

ดังนั้นคำตอบสั้นที่สุดคือ เห็ดไม่ใช่พืช และในแผนผังวิวัฒนาการ ฟังไจเป็นญาติห่าง ๆ ของสัตว์รวมถึงมนุษย์ ใกล้กว่าพืช ครั้งหน้าเมื่อเห็นเห็ดงอกจากดิน ลองนึกถึงเครือข่ายเส้นใยขนาดใหญ่ที่กำลังย่อยและหมุนเวียนธาตุอาหารอยู่ใต้เท้าของเรา