วัคซีนมะเร็งเฉพาะบุคคลของไทยก้าวถึงไหน ? เทคโนโลยีรักษาที่ออกแบบจากพันธุกรรมผู้ป่วย

วงการแพทย์ไทยกำลังเดินหน้าพัฒนา “วัคซีนมะเร็งเฉพาะบุคคล” ซึ่งเป็นหนึ่งในแนวทางการรักษามะเร็งแบบแม่นยำ โดยนำข้อมูลการกลายพันธุ์ของเซลล์มะเร็งในผู้ป่วยแต่ละรายมาใช้ในการออกแบบวัคซีน เพื่อกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันให้จดจำ และโจมตีเซลล์มะเร็งได้ตรงเป้าหมายมากขึ้น

โครงการในประเทศไทยเกิดจากความร่วมมือระหว่างองค์การเภสัชกรรม (อภ.) บริษัท Seqker Biosciences Inc. และคณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โดยมีการเดินหน้าจากงานวิจัยเข้าสู่การทดลองทางคลินิกในมนุษย์แล้ว 

🔘วัคซีนมะเร็งเฉพาะบุคคลคืออะไร ?

แม้จะเรียกว่า “วัคซีน” แต่แตกต่างจากวัคซีนทั่วไปที่ใช้เพื่อป้องกันโรค เพราะวัคซีนชนิดนี้มีเป้าหมายเพื่อรักษามะเร็งที่เกิดขึ้นแล้ว

แนวคิดสำคัญคือ มะเร็งของแต่ละคนไม่ได้มีลักษณะทางพันธุกรรมเหมือนกันทั้งหมด นักวิจัยจึงนำชิ้นเนื้อมะเร็งของผู้ป่วยมาวิเคราะห์การกลายพันธุ์ แล้วคัดเลือกเป้าหมายที่เรียกว่า “นีโอแอนติเจน” (neoantigen) เพื่อนำข้อมูลไปออกแบบวัคซีนสำหรับผู้ป่วยรายนั้นโดยเฉพาะ

เมื่อได้รับวัคซีนระบบภูมิคุ้มกัน โดยเฉพาะเซลล์ T จะถูกกระตุ้นให้รู้จักเป้าหมายที่เกี่ยวข้องกับเซลล์มะเร็ง และมีเป้าหมายที่จะช่วยให้ร่างกายโจมตีเซลล์มะเร็งได้จำเพาะมากขึ้น

พูดง่ายๆคือ ไม่ได้ผลิตวัคซีนแบบเดียวแล้วใช้กับผู้ป่วยทุกคน แต่พยายามออกแบบให้เหมาะกับลักษณะมะเร็งของแต่ละคน

🔘ไทยเริ่มพัฒนาเทคโนโลยีนี้มานานแล้ว

จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเริ่มพัฒนางานวิจัยด้านวัคซีนรักษามะเร็งเฉพาะบุคคลมาตั้งแต่ปี 2560 และในปี 2564 ได้เข้าสู่การทดลองทางคลินิกระยะแรกในประเทศไทย

ข้อมูลจากจุฬาฯในปี 2565 ระบุว่า มีการทดลองกับผู้ป่วยมะเร็งระยะที่ 4 จำนวน 4 ราย แบ่งเป็นมะเร็งผิวหนังชนิดเมลาโนมา 3 ราย และมะเร็งไต 1 ราย โดยพบการตอบสนองทางภูมิคุ้มกันที่จำเพาะต่อการกลายพันธุ์ของมะเร็ง และพบผลข้างเคียงในระดับไม่รุนแรงในการทดลองดังกล่าว

ส่วนโครงการความร่วมมือระหว่าง อภ. จุฬาฯ และ Seqker Biosciences ที่มีการรายงานความคืบหน้าในปี 2569 เป็นการต่อยอดเทคโนโลยีเข้าสู่การทดลองในมนุษย์ และการพัฒนาระบบการรักษาแบบเฉพาะบุคคลมากขึ้น 

🔘ต้องใช้ร่วมกับการรักษาอื่นหรือไม่ ?

วัคซีนมะเร็งเฉพาะบุคคลไม่ได้หมายความว่าจะสามารถใช้แทนการรักษามะเร็งมาตรฐานทั้งหมดได้

การศึกษาของ Seqker ที่มีการลงทะเบียนไว้ระบุแนวทางการใช้วัคซีนร่วมกับสารกระตุ้นภูมิคุ้มกัน และยากลุ่ม immune checkpoint inhibitor เช่น anti-PD-1 เพื่อประเมินความปลอดภัย และการตอบสนองต่อการรักษา

ดังนั้น แนวทางนี้จึงควรถูกมองว่าเป็นหนึ่งในเทคโนโลยีภูมิคุ้มกันบำบัดที่กำลังอยู่ระหว่างการพัฒนา และประเมินประสิทธิผล มากกว่าจะเป็นวิธีรักษาที่ใช้แทนการรักษามะเร็งทุกชนิดได้ในทันที

🔘หากพัฒนาได้สำเร็จ อาจช่วยลดต้นทุนในอนาคต

จุดที่น่าสนใจของการพัฒนาในประเทศไทยคือ หากสามารถพัฒนากระบวนการผลิต และระบบบริการภายในประเทศได้สำเร็จ ก็มีโอกาสช่วยลดการพึ่งพาการนำเข้าจากต่างประเทศ และอาจทำให้ผู้ป่วยเข้าถึงเทคโนโลยีนี้ได้ง่ายขึ้นในอนาคต

อย่างไรก็ตาม ค่าใช้จ่ายจริง ผลลัพธ์ในการรักษา และการนำไปใช้ในระบบโรงพยาบาลรัฐ ยังต้องขึ้นอยู่กับผลการทดลองทางคลินิก การขึ้นทะเบียน และการพิจารณาด้านระบบสาธารณสุขในอนาคต

🔘ไม่ใช่แค่ประเทศไทยที่กำลังพัฒนา

เทคโนโลยีวัคซีนมะเร็งเฉพาะบุคคลกำลังได้รับความสนใจในหลายประเทศ โดยล่าสุดในเดือนสิงหาคม 2569 Moderna และ Merck รายงานผลการทดลองวัคซีนมะเร็งเฉพาะบุคคลชนิด mRNA ระยะที่ 3 ในผู้ป่วยมะเร็งผิวหนังชนิดเมลาโนมา โดยใช้ร่วมกับ pembrolizumab และพบผลลัพธ์ที่เป็นบวกในด้านการลดความเสี่ยงของการกลับเป็นซ้ำ และการแพร่กระจายของโรค 

ความก้าวหน้าดังกล่าวสะท้อนว่า แนวคิดการรักษามะเร็งโดยออกแบบให้เหมาะกับลักษณะของผู้ป่วยแต่ละคนกำลังกลายเป็นหนึ่งในทิศทางสำคัญของการแพทย์แม่นยำ

🔘แล้วผู้ป่วยทั่วไปสามารถใช้ได้เลยหรือไม่ ?

ยังไม่ควรเข้าใจว่า “วัคซีนมะเร็งเฉพาะบุคคล” เป็นการรักษาที่ผู้ป่วยมะเร็งทุกคนสามารถเดินเข้าโรงพยาบาลแล้วขอรับวัคซีนได้ทันที

การรักษาลักษณะนี้ยังต้องผ่านกระบวนการวิจัยทางคลินิก การประเมินคุณสมบัติของผู้ป่วย และการกำกับดูแลตามมาตรฐานทางการแพทย์

ข้อมูลทะเบียนการทดลองของ Seqker ระบุว่า การศึกษายังอยู่ในระยะการทดลองทางคลินิก และมีการกำหนดเกณฑ์คัดเลือกผู้เข้าร่วมอย่างชัดเจน

ดังนั้น ผู้ป่วยมะเร็งควรปรึกษาแพทย์ผู้รักษาโดยตรง ไม่ควรหยุดหรือลดการรักษามาตรฐาน เพื่อเปลี่ยนมาใช้วิธีทดลองด้วยตนเอง

🔘จากงานวิจัยสู่ความหวังของการแพทย์ไทย

“วัคซีนมะเร็งเฉพาะบุคคล” เป็นตัวอย่างของการนำพันธุศาสตร์ ชีวสารสนเทศ ภูมิคุ้มกันวิทยา และเทคโนโลยีการผลิตยามาประยุกต์ร่วมกัน

แม้ยังต้องมีการพิสูจน์ประสิทธิภาพ และความปลอดภัยเพิ่มเติม แต่การที่ประเทศไทยสามารถพัฒนา และทดลองเทคโนโลยีลักษณะนี้ได้เอง ถือเป็นอีกก้าวที่น่าสนใจของวงการแพทย์แม่นยำ และหากในอนาคตสามารถลดต้นทุนการผลิต ขยายกำลังการผลิต และผ่านกระบวนการขึ้นทะเบียนได้สำเร็จ เทคโนโลยีนี้ก็อาจมีบทบาทในการเพิ่มทางเลือกให้กับผู้ป่วยมะเร็งในประเทศไทยได้มากขึ้น

หมายเหตุ : “วัคซีนมะเร็งเฉพาะบุคคล” ในบทความนี้ หมายถึง วัคซีนเพื่อการรักษา (therapeutic cancer vaccine) ไม่ใช่วัคซีนป้องกันการเกิดมะเร็ง และยังไม่ควรตีความว่าเป็นวิธีรักษาที่พิสูจน์แล้วสำหรับมะเร็งทุกชนิดครับ