“หลุมดักรถถัง” ที่ชายแดน อวสาน T-59 เขมรจอดเดี้ยงที่ช่องจอม

หลุมดักรถถัง หรือคูดักรถถัง ที่ในทางทหารเรียกว่า คูหรือร่องต้านรถถัง (Anti-tank Ditch / Anti-tank Trench) เป็นสิ่งกีดขวางทางยุทธวิธีทางทหารที่ดูเรียบง่ายมาก เพราะพื้นฐานก็คือ “การขุดดินให้กลายเป็นช่องว่างที่รถถังผ่านไม่ได้” เพื่อหยุดยั้งหรือชะลอการเคลื่อนที่ของยานเกราะและรถถังทุกชนิด โดยพื้นฐานแล้วไม่ใช่แค่การขุดรูสี่เหลี่ยมธรรมดา หรือการขุดหลุมให้ลึกที่สุด แต่เป็นการขุดคูขนาดใหญ่ที่มีความกว้างและความลึกที่คำนวณมาอย่างแม่นยำตามขนาดของรถถังฝ่ายตรงข้าม ต้องออกแบบให้สัมพันธ์กับขนาด น้ำหนัก ช่วงล่าง และลักษณะการเคลื่อนที่ของรถถัง

เมื่อรถถังแล่นลงไป ปากคูที่กว้างและผนังคูที่ชันจะทำให้ส่วนตัวรถเอียงปักลงไปในลักษณะที่ตีนตะขาบไม่สามารถแตะพื้นเพื่อสร้างแรงตะกรุยได้ หรือทำให้ท้องรถถังติดแขวนอยู่บนขอบคู จนเคลื่อนที่ต่อไปไม่ได้และไม่สามารถถอยหลังกลับขึ้นมาได้เช่นกัน

พูดให้เห็นภาพง่าย ๆ รถถังไม่ได้เป็นรถที่สามารถข้ามทุกสิ่งได้โดยไม่มีข้อจำกัด แม้รถถังจะมีตีนตะขาบที่ช่วยกระจายน้ำหนักและผ่านพื้นดินอ่อนหรือขรุขระได้ดีกว่ารถล้อยาง แต่รถถังก็มีข้อจำกัดทางกายภาพอยู่หลายด้าน เช่น มุมที่สามารถปีนขึ้นได้ ความกว้างของช่องว่างที่สามารถข้ามได้ ความสูงของสิ่งกีดขวางที่สามารถปีนผ่านได้ ระยะห่างระหว่างล้อสายพานและจุดรับน้ำหนัก รวมถึงมุมที่ตัวรถสามารถเอียงได้ก่อนที่น้ำหนักของตัวรถจะทำให้ควบคุมไม่ได้

หลุมดักรถถังจึงไม่ได้มีจุดประสงค์หลักเพื่อ “ทำลายรถถังด้วยหลุม” เสมอไป แต่มีเป้าหมายสำคัญคือ หยุด บังคับให้หยุด ชะลอ หรือทำให้รถถังสูญเสียความสามารถในการเคลื่อนที่ เมื่อรถถังตกลงไปในตำแหน่งที่ไม่สามารถเดินหน้าหรือถอยหลังได้ รถถังคันนั้นก็อาจเปลี่ยนสถานะจากยานเกราะที่เคลื่อนที่และยิงต่อสู้ได้ ไปเป็นวัตถุขนาดใหญ่ที่ติดอยู่กับที่

เอกสารทางทหารของสหรัฐฯ อธิบายว่าคูต้านรถถังถูกใช้เพื่อลดความเร็วและจำกัดการเคลื่อนที่ของกำลังยานเกราะ และมักนำภูมิประเทศธรรมชาติมาใช้ร่วมด้วย เช่น หุบร่อง ลำห้วย หนองบึง ป่าทึบ พื้นที่ลาดชัน หรือเขตสิ่งปลูกสร้าง แทนที่จะขุดคูใหม่ตลอดแนว เพราะการขุดคูต้านรถถังใช้เวลา เครื่องจักร และกำลังพลจำนวนมาก

ข่าวรถถัง T-59 ของเขมรลื่นตกคูเลทที่กองทัพไทยทำดักไว้ จอดเดี้ยงติดหล่ม 5 คันรวด ในพื้นที่ชายแดนแนวรบช่องจอม-โอร์เสม็ดเมื่อหลายวันก่อนนั้นไม่ใช่ครั้งแรก แต่สามารถย้อนกลับไปได้ถึงกรณีประวัติศาสตร์การรบบริเวณช่องบก ช่วงเหตุการณ์ปะทะชายแดนไทย-กัมพูชา พ.ศ. 2530 (ค.ศ. 1987) การที่รถถัง Type 59 ของฝ่ายกัมพูชาหรือเฮง สัมริน ติดในคูเลขาคณิตหรือคูเลตพร้อมกันถึง 4 คัน เกิดจากปัจจัยหลายประการรวมกัน

กล่าวคือสภาพภูมิประเทศที่เป็นป่าทึบและเป็นคูขุดป้องกันตนเองตามธรรมชาติผสมกับคูที่ฝ่ายไทยขุดดักไว้ในจุดยุทธศาสตร์ที่ฝ่ายตรงข้ามจำต้องผ่าน เมื่อรถถังคันนำหน้าพุ่งลงไปติดในคู รถถังคันที่ตามมาข้างหลังในระยะกระชั้นชิดไม่สามารถหักหลบได้เนื่องจากแนวยิงและพื้นที่บังคับที่แคบ อีกทั้งวิสัยทัศน์กลางการรบที่มีฝุ่น ควัน และความสับสน ทำให้รถถังคันต่อๆ มาพยายามพุ่งข้ามหรือขับดันตามกันมาจนแล่นปักลงไปติดสะสมในพื้นที่เดียวกัน กลายเป็นแนวรถถังที่ขวางทางกันเองทั้งหมด

อีกกรณีหนึ่งที่พบได้ในหลักการใช้สิ่งกีดขวาง คือ คูต้านรถถังอาจถูกสร้างขึ้นเพื่อ “บังคับทิศทาง” มากกว่าจะสร้างเป็นเส้นตรงขวางหน้าอย่างชัดเจน รถถังอาจถูกนำทางด้วยภูมิประเทศจนเหลือทางเลือกเพียงไม่กี่เส้น แล้วเส้นทางที่ดูเหมือนเป็นช่องผ่านกลับนำไปสู่ตำแหน่งที่การเคลื่อนที่ทำได้ยาก

ตำราวิศวกรรมทหารอธิบายว่าคูต้านรถถังไม่จำเป็นต้องวางตั้งฉากกับทิศทางการรุกเสมอไป เพราะการวางเป็นรูปแบบที่ทำให้ฝ่ายรุกต้องเปลี่ยนทิศทาง สับสน หรือเคลื่อนที่เข้าสู่ตำแหน่งที่ไม่สะดวก อาจมีประโยชน์มากกว่า โดยเฉพาะเมื่อผูกเข้ากับสิ่งกีดขวางธรรมชาติ เช่น ลำห้วย พื้นที่ป่า พื้นที่ลาดชัน หรือสิ่งปลูกสร้าง

รถถัง T-59 มีน้ำหนักระดับหลายสิบตัน แม้ตีนตะขาบจะช่วยให้เคลื่อนที่บนพื้นอ่อน แต่เมื่อส่วนหน้าของรถตกลงไปในคูที่กว้างและลึกพอ น้ำหนักของตัวรถจะเปลี่ยนจากการกดลงบนพื้นราบ มาเป็นการกดลงบนมุมหรือผนังของคู หากผนังคูชันเกินไป ตีนตะขาบจะไม่สามารถสร้างแรงยึดเกาะเพียงพอเพื่อปีนกลับขึ้นมาได้

ยิ่งไปกว่านั้น หากด้านหน้าของรถตกต่ำ แต่ส่วนท้ายยังอยู่สูง น้ำหนักตัวรถอาจทำให้ตัวถังเกิดการ “ยัน” อยู่กับขอบคู บางครั้งตีนตะขาบยังหมุนได้ แต่รถไม่สามารถเคลื่อนที่ไปข้างหน้าได้ เพราะแรงจากตีนตะขาบไม่ได้ส่งผ่านลงสู่พื้นในมุมที่ช่วยผลักรถออกจากหลุม

สถานการณ์นี้เป็นสิ่งที่ทหารเรียกว่า “mobility kill” หรือการทำให้ยานพาหนะสูญเสียความสามารถในการเคลื่อนที่ แม้ตัวรถยังไม่ได้ถูกยิงทำลาย

คูต้านรถถังที่ออกแบบดีจึงไม่จำเป็นต้องลึกเหมือนหน้าผาเสมอไป จุดสำคัญคือการทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างความกว้าง ความลึก และความชันของผนังคู เกินขีดความสามารถที่รถถังจะข้ามหรือปีนออกได้

จุดที่น่าสนใจมากคือ รถถังไม่จำเป็นต้องตกลงไปถึงก้นหลุมทั้งหมดจึงจะ “ติด” ได้ บางครั้งเพียงล้อหรือตีนตะขาบส่วนหนึ่งสูญเสียการยึดเกาะ ตัวรถค้างอยู่บนขอบคู หรือท้องรถสัมผัสกับดินตรงกลาง ก็เพียงพอที่จะทำให้รถหยุดนิ่ง

สาเหตุที่ฝ่ายกัมพูชาไม่มานำรถถังกลับไปและปล่อยทิ้งไว้ในพื้นที่นั้น เป็นเพราะตำแหน่งที่รถถังติดอยู่กลายเป็น "พื้นที่สังหาร" หรือจุดที่กองทัพไทยเล็งเป้าด้วยปืนใหญ่และอาวุธต่อสู้รถถังไว้เรียบร้อยแล้ว การจะส่งหน่วยกู้ภัยหรือรถกู้ซ่อมยานเกราะเข้ามาลากจูงรถถังขนาดหนักออกมา ต้องใช้เวลานานและต้องจอดนิ่งเปิดเผยตัวกลางพื้นที่ว่าง ส่งผลให้เสี่ยงต่อการถูกยิงยับยิ่งขึ้น

ยิ่งรถอยู่ในคูต้านรถถัง การกู้ก็ยิ่งซับซ้อน เพราะปัญหาไม่ได้มีเพียง “น้ำหนักของรถ” แต่ยังมีตำแหน่งของรถด้วย ถ้ารถตกหัวลงหรือค้างอยู่ในมุมที่ไม่เหมาะสม การดึงออกด้วยแรงเพียงอย่างเดียวอาจทำให้รถพลิก คูพัง หรืออุปกรณ์ลากเสียหาย

นอกจากนี้ สถานการณ์ในการรบช่วงนั้นฝ่ายไทยสามารถคุมพื้นที่เหนือกว่า การกู้คืนจึงไม่คุ้มค่ากับการสูญเสียกำลังพลเพิ่มเติม รวมถึงฝ่ายกัมพูชาขาดแคลนยานกู้ซ่อมหนักที่มีศักยภาพพอในการฉุดดึงรถถังหนักหลายสิบตันขึ้นมาจากคูลึก เพราะการกู้รถถังในพื้นที่สู้รบไม่เหมือนการเรียกรถยกมาลากรถเสียบนถนน รถถังหนักหลายสิบตันต้องใช้ยานกู้ซ่อมรถถังเฉพาะทาง รถแทรกเตอร์วิศวกรรม เครื่องกว้าน รถเครน หรือกำลังรถถังหลายคันช่วยกันดึง ขึ้นอยู่กับสภาพที่รถติดอยู่ สุดท้ายจึงต้องจำใจยึดการพรางและทอดทิ้งยานพาหนะเหล่านั้นไว้กลายเป็นซากสงครามตราบจนปัจจุบัน

สำหรับการสร้างหลุมหรือคูดักรถถังที่เป็นที่นิยมในทางทหาร มีหลักๆ อยู่ 3 วิธีด้วยกัน วิธีแรกคือ "คูทรงตัววี" (V-shaped ditch) ซึ่งขุดปากคูกว้างแต่บีบแคบลงที่ก้นคู ทำให้หัวรถถังพุ่งทิ่มลงไปแล้วปะทะกับผนังอีกฝั่งโดยที่ตีนตะขาบลอยลอยไม่แตะพื้น นิยมใช้ในพื้นที่ราบ ดินแน่น เช่น ทุ่งหญ้าหรือพื้นที่ทางราบลุ่ม วิธีที่สองคือ "คูทรงตัวยูผนังชัน" (Trapezoidal / Vertical Scarp ditch) ที่เน้นขุดฝั่งตรงข้ามให้เป็นตั้งฉาก 90 องศา เมื่อรถถังไถลลงไปจะชนเข้ากับกำแพงดินตรงๆ ไม่สามารถใช้องศาตัวรถไต่ขึ้นไปได้ นิยมใช้ตามเนินเขา หรือเชิงเขาที่มีความสโลปตามธรรมชาติ และวิธีที่สามคือ "คูดักแบบผสมผสาน" ที่นำคูขุดไปสร้างแนวร่วมกับตอไม้ ท่อนซุง เสาคอนกรีต หรือการฝังทุ่นระเบิดต่อสู้รถถังไว้ที่ก้นคู วิธีนี้มักใช้ในพื้นที่ป่าทึบ ภูมิประเทศที่เป็นหนองน้ำ หรือตามแนวชายแดนที่มีสิ่งกีดขวางธรรมชาติ เพื่อบังคับให้รถถังต้องแล่นเข้าสู่เส้นทางที่กำหนดไว้เท่านั้น