ภูฏานใช้ GNH กำหนดทิศทางการพัฒนาอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หากมองจากหน้าผาสูงที่ตั้งของวัดทักซัง หรือ Tiger’s Nest ภาพที่เห็นอาจทำให้ภูฏานดูเหมือนประเทศที่หยุดเวลาไว้กับป่า ภูเขา และความสงบ แต่เบื้องหลังภาพนั้นมีแนวคิดเรื่องการพัฒนาประเทศที่ต่างจากคำถามคุ้นหูว่า “เศรษฐกิจโตแค่ไหน”

ภูฏานไม่ได้ทิ้ง GDP เพราะยังต้องใช้รายได้ สร้างงาน และจัดบริการสาธารณะ ทว่า GDP ถูกมองเป็นเครื่องมือ ไม่ใช่เป้าหมายสูงสุดของประเทศ สิ่งที่ภูฏานวางไว้เหนือขึ้นไปคือ ความสุขมวลรวมประชาชาติ หรือ Gross National Happiness (GNH) ซึ่งพิจารณาความเป็นอยู่ของคน ควบคู่กับธรรมาภิบาล วัฒนธรรม และสิ่งแวดล้อม

ตัวเลขเศรษฐกิจไม่ใช่คำตอบทุกข้อ

GNH ไม่ได้แปลว่ารัฐถามประชาชนเพียงว่า “วันนี้มีความสุขไหม” แล้วนำคำตอบไปตัดสินนโยบาย แต่มันเป็นกรอบคิดที่บังคับให้คำถามด้านการพัฒนากว้างขึ้น เช่น คนมีเวลาใช้ชีวิตหรือไม่ เข้าถึงสุขภาพและการศึกษาแค่ไหน ชุมชนเข้มแข็งหรือเปล่า และต้นทุนที่ธรรมชาติต้องจ่ายจากโครงการหนึ่งคุ้มกับผลที่ได้หรือไม่

จุดที่น่าสนใจจึงไม่ใช่ว่าภูฏาน “ไม่แคร์เงิน” แต่คือการยอมรับว่า รายได้ที่เพิ่มขึ้นอาจไม่มีความหมายมากนัก หากแลกกับอากาศแย่ลง พื้นที่ป่าหายไป หรือคนในชุมชนถูกทิ้งไว้ข้างหลัง

ป่าไม่ได้เป็นเพียงฉากสวยงาม

รัฐธรรมนูญภูฏานกำหนดให้ประเทศต้องมีพื้นที่ป่าไม้อย่างน้อย 60% ของอาณาเขต ขณะที่ข้อมูลที่อ้างถึงในการรายงานปี 2025 ระบุว่าพื้นที่ป่ามีอยู่ราว 72% ของประเทศ เงื่อนไขนี้ทำให้การรักษาป่าไม่ใช่โครงการตามกระแส แต่เป็นข้อผูกพันระดับรัฐธรรมนูญ

ผลที่ตามมาคือภูฏานมีสถานะ คาร์บอนติดลบ ในความหมายว่า ป่าและระบบนิเวศของประเทศดูดซับก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ได้มากกว่าปริมาณที่ประเทศปล่อยออกมา นายกรัฐมนตรีภูฏานระบุว่า การดูดซับอยู่ราวห้าเท่าของการปล่อยในขณะนั้น ตัวเลขนี้เป็นภาพรวมระดับประเทศ ไม่ได้หมายความว่าทุกกิจกรรมในภูฏานปลอดการปล่อยคาร์บอน

การรักษาสมดุลนี้อาศัยทั้งพื้นที่ป่าขนาดใหญ่ การพึ่งพาพลังน้ำ และการพัฒนาแบบระวังผลกระทบต่อภูเขา แม่น้ำ และความหลากหลายทางชีวภาพ แต่ประเทศก็ยังเผชิญภาวะโลกร้อนจริง ธารน้ำแข็งละลาย น้ำท่วม และความเสียหายต่อเส้นทางคมนาคมไม่ได้หายไปเพียงเพราะยอดคาร์บอนสุทธิติดลบ

ท่องเที่ยวเพื่อรักษาพื้นที่ ไม่ใช่รับคนให้มากที่สุด

ภูฏานเป็นที่รู้จักจากแนวทางท่องเที่ยวที่เน้นคุณค่าและความยั่งยืน รายได้จากนักท่องเที่ยวจึงถูกวางให้ช่วยรองรับการดูแลทรัพยากรและชุมชน มากกว่าจะไล่ตามจำนวนนักท่องเที่ยวสูงสุด หลักคิดนี้มีข้อแลกเปลี่ยนชัดเจน: การเดินทางอาจมีต้นทุนสูงกว่าบางประเทศ และการเข้าถึงไม่ใช่เรื่องง่ายสำหรับทุกคน

ส่วนเรื่อง “ประเทศห้ามขายบุหรี่” เป็นข้อมูลที่ต้องอัปเดต ภูฏานเคยมีมาตรการห้ามขายบุหรี่ทั่วประเทศ แต่กฎหมายฉบับแก้ไขปี 2021 เปลี่ยนการควบคุมไปอีกแบบ ปัจจุบันหน่วยงานรัฐยังย้ำว่าการสูบบุหรี่ในที่สาธารณะเป็นสิ่งต้องห้าม และมีโทษปรับ 500 งุลตรัมต่อครั้ง ดังนั้นภาพจำว่าภูฏานห้ามบุหรี่ทุกมิติ จึงไม่ตรงกับสถานะกฎหมายปัจจุบันทั้งหมด

บทเรียนที่หยิบไปใช้ได้

ภูฏานไม่ใช่สูตรสำเร็จที่ทุกประเทศคัดลอกได้ทันที เพราะมีขนาดประชากร ภูมิประเทศ และโครงสร้างพลังงานเฉพาะตัว แต่แนวคิดสำคัญอยู่ที่การเปลี่ยนคำถามจาก “โตเร็วแค่ไหน” เป็น “การเติบโตนี้ทำให้คนอยู่ดีขึ้นจริงหรือไม่ และทิ้งภาระอะไรไว้ให้ธรรมชาติ”

ประเทศที่คาร์บอนติดลบไม่ได้เกิดจากการปลูกต้นไม้เพื่อสร้างภาพลักษณ์เพียงครั้งคราว หากเกิดจากกติกาที่คุ้มครองป่า การตัดสินใจด้านพลังงาน และการยอมให้สิ่งแวดล้อมมีน้ำหนักในการกำหนดอนาคตของประเทศพอ ๆ กับตัวเลขรายได้