พระพุทธเจ้ามีตัวตนจริงแค่ไหน เมื่อมองจากหลักฐานทางประวัติศาสตร์และโบราณคดี

ถ้าตัดเรื่องศรัทธาออก แล้วถามแบบนักประวัติศาสตร์ว่า พระพุทธเจ้าเคยมีชีวิตอยู่จริงหรือไม่ คำตอบจะน่าสนใจตรงที่หลักฐานไม่ได้มาในรูปสูติบัตร จารึกร่วมสมัย หรือเอกสารที่เขียนขึ้นในวันที่เหตุการณ์เกิด

แต่การไม่มีเอกสารร่วมสมัยไม่ได้แปลว่าบุคคลนั้นไม่มีตัวตน เพราะอินเดียเหนือเมื่อราวสองพันกว่าปีก่อนยังเป็นสังคมที่การถ่ายทอดความรู้ด้วยปากมีบทบาทสูงมาก เอกสารจำนวนมหาศาลจากยุคนั้นก็ไม่ได้รอดมาถึงปัจจุบันอยู่แล้ว

หลักฐานชิ้นสำคัญมากอยู่ที่ลุมพินี

ในบริเวณลุมพินี ประเทศเนปาล มีเสาหินของพระเจ้าอโศกแห่งจักรวรรดิเมารยะ จารึกด้วยอักษรพราหมี จารึกดังกล่าวระบุถึงสถานที่แห่งนี้ในฐานะบริเวณประสูติของพระพุทธเจ้าศากยมุนี โดยยูเนสโกระบุว่าเสานี้ถูกสร้างขึ้นราว 249 ปีก่อนคริสตกาล

จุดสำคัญคือจารึกนี้เก่ากว่าพระพุทธรูปแบบมนุษย์ที่แพร่หลายภายหลังหลายร้อยปี

แน่นอน เสาอโศกไม่ได้ถูกสร้างในช่วงที่พระพุทธเจ้ายังมีชีวิต พระเจ้าอโศกอยู่ภายหลังหลายชั่วคน จึงไม่ใช่หลักฐานจากพยานที่เห็นเหตุการณ์โดยตรง สิ่งที่มันแสดงได้หนักแน่นกว่าคือ อย่างน้อยในศตวรรษที่ 3 ก่อนคริสตกาล มีความทรงจำทางสังคมที่ชัดเจนอยู่แล้วว่าเคยมีศาสดาชื่อพระพุทธเจ้าศากยมุนี และมีสถานที่ซึ่งชุมชนพุทธเชื่อมโยงกับชีวประวัติของบุคคลนั้น

แล้วคัมภีร์นับเป็นหลักฐานได้ไหม

ได้ แต่ต้องใช้แบบระวังมาก

พระสูตรและพระวินัยยุคต้นไม่ได้ถูกเขียนเป็นหนังสือทันทีหลังการปรินิพพาน การรักษาคำสอนอาศัยการท่องจำและถ่ายทอดเป็นหมู่ ก่อนเกิดคัมภีร์ฉบับต่างๆ ในเวลาต่อมา ภาษาบาลีเองก็สะท้อนภาษาอินโดอารยันยุคกลาง และมหาวิทยาลัยออกซ์ฟอร์ดอธิบายว่าภาษาฐานของบาลีน่าจะเป็นภาษากลางที่ใช้ในช่วงหลังสมัยพระพุทธเจ้า

นี่ทำให้ประโยคที่ว่า ทุกคำในพระไตรปิฎกคือบันทึกเสียงจากพระพุทธเจ้าโดยตรง ไม่ใช่ข้อสรุปที่วิชาประวัติศาสตร์สามารถรับรองได้

แต่ในอีกด้านหนึ่ง เนื้อหายุคต้นจำนวนมากปรากฏในสายการถ่ายทอดหลายกลุ่ม ทั้งคัมภีร์บาลีและชุดอาคมที่รักษาไว้ในภาษาอื่น เมื่อข้อความจากชุมชนที่แยกจากกันยังมีโครงเรื่อง บุคคล สถานที่ และคำสอนพื้นฐานร่วมกัน นักวิชาการจึงสามารถย้อนหาร่องรอยของชั้นข้อมูลเก่าได้ แม้จะไม่สามารถฟันธงทุกประโยคว่าเป็นคำพูดดั้งเดิมแบบคำต่อคำก็ตาม

ประวัติศาสตร์ไม่ได้ถามว่าเรื่องทั้งหมดจริงไหม
แต่ถามว่าแต่ละชั้นของเรื่องเก่าแค่ไหน

ตรงนี้สำคัญมาก เพราะชีวประวัติของบุคคลสำคัญในโลกโบราณมักโตขึ้นตามกาลเวลา รายละเอียดเชิงอภินิหาร สัญลักษณ์ และเรื่องเล่าเพื่อสั่งสอนสามารถถูกเติมเข้ามาภายหลังได้ โดยที่แกนกลางเรื่องบุคคลทางประวัติศาสตร์ยังคงมีอยู่จริง การแยกสองส่วนนี้ออกจากกันจึงไม่ใช่การโจมตีศาสนา แต่เป็นวิธีทำงานปกติของนักประวัติศาสตร์

โบราณคดียังช่วยเติมภาพอีกชั้น

การขุดค้นบริเวณวิหารมายาเทวีที่ลุมพินีพบโครงสร้างซึ่งเก่ากว่าสิ่งก่อสร้างสมัยพระเจ้าอโศก งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Antiquity รายงานลำดับโครงสร้างไม้และอิฐซึ่งแสดงว่าพื้นที่นี้ถูกใช้เป็นสถานที่ประกอบกิจกรรมทางศาสนาก่อนการบูรณะครั้งใหญ่ในยุคอโศก

ต้องระวังคำว่า พบสถานที่เก่า กับ พิสูจน์เหตุการณ์ทุกอย่างในชีวประวัติ เพราะเป็นคนละเรื่องกัน โบราณคดีบอกอายุ การใช้พื้นที่ และรูปแบบของสถานที่ได้ดี แต่ไม่ได้บอกว่าเหตุการณ์ตามเรื่องเล่าเกิดขึ้นทุกขั้นตอนตรงนั้นจริง

ที่พุทธคยาเอง ยูเนสโกระบุว่าพระเจ้าอโศกสร้างศาสนสถานบริเวณที่เชื่อมโยงกับการตรัสรู้ในศตวรรษที่ 3 ก่อนคริสตกาล สิ่งเหล่านี้ทำให้เห็นเครือข่ายสถานที่แสวงบุญที่เกี่ยวข้องกับชีวประวัติพระพุทธเจ้าเกิดขึ้นชัดเจนตั้งแต่โลกโบราณ ไม่ใช่เรื่องที่เพิ่งถูกสร้างขึ้นเมื่อไม่กี่ร้อยปีที่ผ่านมา

• สิ่งที่ยังไม่รู้แน่นอน คือปีประสูติและปรินิพพานที่แม่นยำ นักวิชาการเสนอช่วงเวลาแตกต่างกัน

• สิ่งที่ไม่มี คือเอกสารร่วมสมัยจากช่วงพระชนม์ชีพที่บอกประวัติทั้งหมดแบบตรงๆ

• สิ่งที่มี คือคัมภีร์เก่า ประเพณีหลายสาย จารึกสมัยอโศก และหลักฐานโบราณคดีจากสถานที่สำคัญ

เพราะแบบนี้ ในงานวิชาการสมัยใหม่จึงพบการใช้คำว่า พระพุทธเจ้าในประวัติศาสตร์ หรือสิทธัตถะ โคตมะ ในฐานะบุคคลจริงอยู่เป็นปกติ แม้รายละเอียดวันเดือนปี ชีวประวัติบางช่วง และเรื่องเหนือธรรมชาติจะอยู่นอกขอบเขตที่หลักฐานประวัติศาสตร์พิสูจน์ได้

ภาพที่ได้จึงไม่ใช่ทางเลือกสองขั้วว่า ต้องเชื่อทุกเรื่อง หรือไม่เชื่อว่ามีบุคคลนี้เลย หลักฐานกลับชี้ไปทางตรงกลางมากกว่า คือมีร่องรอยแข็งแรงพอให้ศึกษาพระพุทธเจ้าในฐานะบุคคลทางประวัติศาสตร์ ขณะเดียวกันก็ต้องยอมรับว่าชีวิตจริงของบุคคลเมื่อกว่าสองพันปีที่แล้วถูกห่อหุ้มด้วยการบอกเล่า การตีความ และศรัทธาหลายศตวรรษจนแยกทุกชิ้นออกจากกันไม่ได้ง่ายๆ