ร่างกายเราเอาธาตุเหล็กไปใช้ทำอะไร

พอพูดถึงธาตุเหล็ก หลายคนจะนึกถึงเลือดก่อน ซึ่งก็ถูกส่วนหนึ่ง แต่ร่างกายไม่ได้เอาเหล็กจากอาหารไปทำเป็นโลหะแข็ง ๆ อยู่ในตัว ธาตุเหล็กจะถูกนำไปประกอบกับโปรตีนหลายชนิด ทำหน้าที่ขนส่งออกซิเจน ช่วยกล้ามเนื้อใช้พลังงาน และเป็นส่วนหนึ่งของระบบทำงานในเซลล์ ปริมาณที่ต้องใช้มีไม่มากเมื่อเทียบกับสารอาหารหลัก แต่ถ้าขาดขึ้นมาแทบทุกอวัยวะจะรู้สึกถึงผลกระทบ

งานใหญ่ที่สุดคือช่วยพาออกซิเจนจากปอดไปทั่วร่างกาย

ธาตุเหล็กเป็นส่วนสำคัญของฮีโมโกลบิน โปรตีนสีแดงที่อยู่ในเม็ดเลือดแดง เมื่อเราหายใจเข้า ออกซิเจนจะผ่านจากปอดเข้าสู่เลือดแล้วจับกับฮีโมโกลบิน เม็ดเลือดแดงจึงทำหน้าที่เหมือนรถขนส่ง พาออกซิเจนไปส่งให้สมอง หัวใจ กล้ามเนื้อ และเนื้อเยื่อทั่วตัว จากนั้นเซลล์นำออกซิเจนไปใช้ในกระบวนการสร้างพลังงาน

ถ้าธาตุเหล็กที่ส่งไปยังไขกระดูกไม่พอ ร่างกายจะสร้างฮีโมโกลบินได้น้อยลง เม็ดเลือดแดงอาจมีขนาดเล็กและซีดลง ความสามารถในการขนออกซิเจนจึงลดลง อาการที่ตามมาอาจเป็นเหนื่อยง่าย อ่อนแรง ใจเต้นเร็ว หอบเมื่อออกแรง ปวดศีรษะ หน้ามืด สมาธิลดลง หรือผิวดูซีด คนที่ขาดเพียงระยะแรกอาจยังไม่มีภาวะโลหิตจาง เพราะร่างกายเริ่มจากดึงเหล็กในคลังออกมาใช้ก่อน

กล้ามเนื้อก็มีที่เก็บออกซิเจนของตัวเอง

ในกล้ามเนื้อมีโปรตีนชื่อไมโอโกลบิน ซึ่งมีธาตุเหล็กเป็นส่วนประกอบเช่นกัน หน้าที่ของมันคือจับและจัดเก็บออกซิเจนไว้ให้เซลล์กล้ามเนื้อนำไปใช้ เวลาลุกเดิน วิ่ง ยกของ หรือแม้แต่หัวใจบีบตัว กล้ามเนื้อต้องสร้างพลังงานต่อเนื่อง ธาตุเหล็กจึงเกี่ยวข้องกับความทนต่อการออกแรง ไม่ใช่แค่เรื่องสีของเลือด

เซลล์ใช้เหล็กเป็นชิ้นส่วนของระบบผลิตพลังงาน

ภายในเซลล์มีเอนไซม์และโปรตีนหลายชนิดที่ต้องอาศัยธาตุเหล็ก โดยเฉพาะกระบวนการถ่ายโอนอิเล็กตรอนในไมโทคอนเดรีย ซึ่งเป็นแหล่งผลิตพลังงานของเซลล์ เหล็กยังเกี่ยวข้องกับการทำงานของเซลล์ การเจริญเติบโต พัฒนาการของระบบประสาท การสร้างเนื้อเยื่อเกี่ยวพัน และการสร้างฮอร์โมนบางชนิด จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมการขาดเหล็กในทารก เด็ก และหญิงตั้งครรภ์จึงเป็นเรื่องที่ต้องติดตามจริงจัง

ระบบภูมิคุ้มกันก็ต้องใช้ธาตุเหล็กในกระบวนการทำงานหลายอย่าง แต่ตรงนี้ต้องมีความพอดี เชื้อโรคบางชนิดก็ใช้เหล็กเพื่อเติบโตเช่นกัน ร่างกายจึงไม่ได้ปล่อยเหล็กอิสระลอยไปมา แต่จะจับไว้กับโปรตีนและควบคุมการดูดซึมอย่างเข้มงวด เวลามีการอักเสบ ร่างกายอาจลดการนำเหล็กออกจากคลัง ทำให้ผลตรวจบางตัวตีความยากกว่าการดูค่าเดียว

เหล็กเดินทางและถูกเก็บอย่างไร

หลังดูดซึมผ่านลำไส้ ธาตุเหล็กจะจับกับโปรตีนชื่อทรานสเฟอร์รินเพื่อเดินทางในเลือด จุดหมายสำคัญคือไขกระดูกซึ่งใช้สร้างเม็ดเลือดแดง เหล็กที่ยังไม่ต้องใช้จะเก็บในรูปเฟอร์ริตินเป็นหลัก พบมากในตับ ม้าม และไขกระดูก ค่าธาตุเหล็กในเลือดจึงไม่ใช่เรื่องเดียวกับปริมาณเหล็กสำรอง แพทย์มักดูผลตรวจหลายค่า เช่น ความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด ฮีโมโกลบิน และเฟอร์ริติน ประกอบกับอาการและประวัติ

ร่างกายยังประหยัดเหล็กด้วยการรีไซเคิล เมื่อเม็ดเลือดแดงแก่และถูกกำจัด เซลล์จะเก็บธาตุเหล็กจากฮีโมโกลบินกลับมาใช้สร้างเม็ดเลือดแดงรุ่นใหม่ เหล็กจึงไม่ได้ถูกทิ้งทั้งหมดทุกครั้งที่เม็ดเลือดหมดอายุ การสูญเสียตามปกติมีเพียงเล็กน้อยผ่านผิวหนัง เหงื่อ ปัสสาวะ และอุจจาระ แต่จะเสียมากขึ้นเมื่อมีเลือดออก เช่น ประจำเดือนมาก บริจาคเลือดบ่อย เลือดออกในทางเดินอาหาร หรือมีพยาธิบางชนิด

เหล็กจากเนื้อสัตว์กับพืชดูดซึมไม่เหมือนกัน

อาหารมีเหล็กสองกลุ่มใหญ่ เหล็กฮีมพบในเนื้อสัตว์ สัตว์ปีก และอาหารทะเล ร่างกายดูดซึมได้ค่อนข้างดี ส่วนเหล็กที่ไม่ใช่ฮีมพบในถั่ว เต้าหู้ งา ผักบางชนิด และอาหารเสริมธาตุเหล็ก การดูดซึมของกลุ่มหลังเปลี่ยนแปลงตามอาหารที่กินร่วมกัน วิตามินซีจากผลไม้และผักช่วยให้ดูดซึมได้ดีขึ้น ส่วนชา กาแฟ และสารไฟเตตในอาหารบางอย่างอาจลดการดูดซึมเมื่อกินพร้อมมื้อที่มีเหล็ก

การกินผักที่มีธาตุเหล็กจึงไม่ได้แปลว่าเหล็กทั้งหมดบนฉลากจะเข้าสู่ร่างกาย และคนกินมังสวิรัติก็ไม่ได้แปลว่าจะขาดแน่นอน หากจัดอาหารให้หลากหลาย กินแหล่งเหล็กจากพืชสม่ำเสมอ และจับคู่กับอาหารที่มีวิตามินซี ร่างกายยังปรับการดูดซึมตามระดับเหล็กสำรองผ่านฮอร์โมนชื่อเฮปซิดินอีกชั้นหนึ่ง

ขาดก็มีปัญหา แต่กินเสริมเองมากเกินไปก็ไม่ใช่เรื่องดี

อาการเหนื่อย ซีด หรือเวียนหัวไม่ได้ยืนยันว่าขาดธาตุเหล็ก เพราะภาวะโลหิตจางมีได้หลายสาเหตุ รวมถึงการขาดวิตามินบี 12 โฟเลต โรคไต โรคเรื้อรัง และความผิดปกติทางพันธุกรรม การซื้อธาตุเหล็กขนาดสูงมากินโดยไม่ตรวจอาจทำให้คลื่นไส้ ปวดท้อง ท้องผูก หรืออุจจาระดำ และอาจเป็นอันตรายในผู้ที่มีภาวะเหล็กเกิน

ยาเม็ดธาตุเหล็กต้องเก็บให้พ้นมือเด็กอย่างจริงจัง เพราะการกินเกินขนาดอาจเกิดพิษรุนแรงได้ ผู้ที่สงสัยว่าขาดควรตรวจเลือดและหาสาเหตุว่ามาจากอาหารไม่พอ การดูดซึมผิดปกติ ประจำเดือนมาก หรือมีเลือดออกซ่อนอยู่ การเติมเหล็กช่วยแก้ส่วนที่ขาด แต่ถ้าไม่แก้ต้นเหตุ ค่าที่ดีขึ้นก็อาจลดลงอีก

ธาตุเหล็กจึงมีบทบาทตั้งแต่พาออกซิเจนจากปอด เก็บออกซิเจนในกล้ามเนื้อ ช่วยเซลล์ผลิตพลังงาน ไปจนถึงการเติบโตและการทำงานของระบบประสาท ร่างกายใช้ซ้ำ เก็บสำรอง และควบคุมอย่างละเอียด การกินอาหารหลากหลายช่วยรักษาสมดุลได้ ส่วนการเสริมเป็นเม็ดควรใช้เมื่อมีเหตุผลและปริมาณที่เหมาะกับผลตรวจ ไม่ใช่ยาบำรุงที่ยิ่งกินมากยิ่งแข็งแรง

อ้างอิงข้อมูล
https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iron-HealthProfessional/
https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iron-Consumer/
https://www.nhlbi.nih.gov/health/anemia/iron-deficiency-anemia
https://medlineplus.gov/iron.html