เธอคือใคร? ใบหน้าลึกลับที่กลายเป็นหุ่น CPR ทั่วโลก

เธอคือใคร ทำไมโดนจูบมากที่สุดในโลก

นั่นสิเธอคือใคร?

นี่คือเรื่องของหญิงสาวนิรนามแห่งแม่น้ำแซน หรือ L'Inconnue de la Seine ใบหน้าลึกลับที่ครั้งหนึ่งเคยเป็น “หน้ากากคนตาย” ประดับผนังบ้านชาวยุโรป ก่อนจะกลายมาเป็นต้นแบบของหุ่นฝึก CPR ที่คนทั่วโลกใช้เรียนรู้การช่วยชีวิต

และเพราะการฝึก CPR ต้องมีการเป่าปากช่วยหายใจ เธอจึงถูกเรียกว่าเป็น “หญิงสาวที่ถูกจูบมากที่สุดในโลก” โดยที่ไม่มีใครรู้แน่ชัดว่าแท้จริงแล้ว เธอคือใคร มาจากไหน และเสียชีวิตอย่างไรกันแน่

หญิงสาวนิรนามจากแม่น้ำแซน

ในช่วงปลายทศวรรษ 1880 มีเรื่องเล่าว่า มีคนพบศพหญิงสาววัยรุ่นอายุประมาณ 16 ปี บริเวณท่าเรือ กง-ดู-ลูฟร์ ริมแม่น้ำแซน กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส

ร่างของเธอลอยมาตามแม่น้ำ สภาพศพค่อนข้างสมบูรณ์ และไม่มีร่องรอยการถูกทำร้าย แพทย์ชันสูตรในเวลานั้นจึงสันนิษฐานว่า เธออาจจบชีวิตตัวเองด้วยการกระโดดน้ำ

แต่สิ่งที่ทำให้เรื่องนี้กลายเป็นตำนาน ไม่ใช่แค่การเป็นศพนิรนาม หากเป็น “ใบหน้า” ของเธอ

เล่ากันว่า นายแพทย์นิติเวชที่ห้องเก็บศพปารีส ประทับใจในความงามและสีหน้าอันสงบของเธอมาก จนถึงกับทำหน้ากากจากปูนปลาสเตอร์ เพื่อเก็บใบหน้าของเธอไว้

ใบหน้านั้นดูเรียบเนียน ดวงตาปิดสนิท และมุมปากยกขึ้นเล็กน้อย คล้ายมีรอยยิ้มบาง ๆ ที่ดูสงบ จนหลายคนเปรียบเทียบกับรอยยิ้มของ โมนาลิซา

แต่ก็มีข้อสงสัยตามมาเหมือนกันว่า สีหน้าแบบนี้จะเป็นใบหน้าของคนจมน้ำจริง ๆ ได้หรือไม่ เพราะโดยทั่วไป ศพที่จมน้ำมักมีสภาพที่เปลี่ยนไปจากความทรมานและกระบวนการหลังเสียชีวิต

ด้วยเหตุนี้ เรื่องของเธอจึงอยู่กึ่งกลางระหว่าง “ประวัติศาสตร์” “ตำนานเมือง” และ “ภาพจำทางศิลปะ” ที่ผู้คนยังถกเถียงกันมาจนถึงทุกวันนี้

จากหน้ากากคนตาย สู่ของแต่งบ้านยอดนิยม

หลังจากนั้นไม่นาน หน้ากากปูนปลาสเตอร์ของหญิงนิรนามคนนี้ถูกทำสำเนาออกมาขาย และได้รับฉายาว่า L'Inconnue de la Seine หรือ “หญิงสาวนิรนามแห่งแม่น้ำแซน”

หน้ากากนี้กลายเป็นของแต่งบ้านยอดนิยมในหมู่ชาวปารีสและยุโรป โดยเฉพาะชนชั้นสูง ศิลปิน นักเขียน และนักกวี

บางบ้านนำไปแขวนไว้บนผนัง บางคนมองว่าเป็นความงามชวนฝัน บางคนมองว่าเป็นสัญลักษณ์ของความเศร้า ความตาย และความลึกลับของชีวิต

ในยุคนั้น ห้องเก็บศพของปารีสเองก็เป็นสถานที่ที่คนทั่วไปสามารถเข้าไปดูศพนิรนามได้ คล้ายกับการเดินชมนิทรรศการ ความตายจึงไม่ได้ถูกซ่อนจากสายตาผู้คนเหมือนปัจจุบัน

นี่อาจเป็นเหตุผลหนึ่งที่หน้ากากของหญิงสาวคนนี้ไม่ได้ถูกมองว่าเป็นของน่ากลัวเพียงอย่างเดียว แต่กลับถูกตีความเป็น “ความงามแบบเงียบ ๆ” ที่คนยุคนั้นหลงใหล

ใบหน้าที่กลายเป็นแรงบันดาลใจของศิลปิน

หญิงสาวลึกลับคนนี้ไม่ได้ดังแค่ในฐานะหน้ากากปูนปลาสเตอร์เท่านั้น แต่ยังกลายเป็นแรงบันดาลใจในงานศิลปะ วรรณกรรม และแฟชั่นของยุโรป

มีการเล่าว่า เด็กสาวชาวเยอรมันบางกลุ่มเคยใช้เธอเป็นต้นแบบในการแต่งตัว ขณะที่นักแสดงเยอรมันอย่าง เอลิซาเบธ เบิร์กเนอร์ ก็ถูกกล่าวถึงว่าได้รับอิทธิพลจากภาพลักษณ์ของเธอ

เรื่องราวของเธอยังถูกนำไปใช้ในนวนิยายหลายเรื่อง เช่น

ในปี 1944 นวนิยายเรื่อง Aurélien ของ หลุยส์ อารากอน มีตัวละครที่พยายาม “ปลุกชีวิต” ให้หน้ากากหญิงสาวลึกลับนี้กลับมามีชีวิตอีกครั้งผ่านภาพถ่ายต่าง ๆ

ต่อมาในปี 2012 ดีดิเยอ บลอนด์ ก็เขียนนวนิยายชื่อ L'Inconnue de la Seine เล่าเรื่องชายคนหนึ่งในปารีสที่บังเอิญพบสำเนาหน้ากากนี้ในร้านของเก่า แล้วเริ่มออกตามหาความจริงว่าเด็กสาวคนนั้นคือใคร

จากใบหน้าของคนที่ไม่มีชื่อ เธอกลับกลายเป็นตัวละครในจินตนาการของผู้คนจำนวนมาก

จุดเปลี่ยนสำคัญ: เมื่อใบหน้านี้กลายเป็นหุ่น CPR

จุดสำคัญที่สุดของเรื่องนี้เกิดขึ้นในช่วงปลายทศวรรษ 1950 ถึงต้นทศวรรษ 1960 เมื่อมีการพัฒนาหุ่นจำลองสำหรับฝึกทำ CPR หรือการช่วยฟื้นคืนชีพ

ผู้สร้างหุ่นต้องการใบหน้าที่ดูเป็นมิตร ไม่แข็ง ไม่น่ากลัว และทำให้ผู้ฝึกกล้าเข้าไปช่วยเหลือ

ต่อมา โอสมุนด์ เอส. แลร์ดัล ผู้ผลิตของเล่นชาวนอร์เวย์ ได้เห็นหน้ากากของหญิงนิรนามแห่งแม่น้ำแซน และนำใบหน้าของเธอมาใช้เป็นต้นแบบของหุ่น Resusci Anne

หุ่นนี้ได้รับการพัฒนาร่วมกับแพทย์ผู้เกี่ยวข้องกับการผลักดันเทคนิคการช่วยชีวิต เช่น ปีเตอร์ ซาฟาร์ และ เจมส์ อีแลม ก่อนจะกลายเป็นอุปกรณ์สำคัญในการฝึก CPR ให้กับเจ้าหน้าที่ฉุกเฉิน บุคลากรทางการแพทย์ และประชาชนทั่วไป

มีการอธิบายว่า การเลือกใช้ใบหน้าผู้หญิงบนหุ่นจำลอง อาจเกี่ยวข้องกับแนวคิดในยุคนั้นที่มองว่า ผู้ฝึกชายอาจลังเลน้อยกว่าหากต้องฝึกเป่าปากกับใบหน้าผู้หญิง แทนที่จะเป็นใบหน้าผู้ชาย

แน่นอนว่าเมื่อมองจากสายตาปัจจุบัน ประเด็นนี้สะท้อนค่านิยมทางเพศของยุคนั้นอยู่ไม่น้อย แต่ในเชิงประวัติศาสตร์ มันคือหนึ่งในเหตุผลที่ทำให้ใบหน้าของหญิงนิรนามคนนี้ถูกเลือก

ใบหน้าหุ่น CPR นี้ยังมีการระบุว่าได้รับการปั้นโดย เอ็มมา แมทเทียเซ่น ประติมากรชาวนอร์เวย์-เดนมาร์ก โดยอิงจากหน้ากากปูนปลาสเตอร์ของหญิงนิรนามแห่งแม่น้ำแซน

ทำไมเธอถึงถูกเรียกว่า “ถูกจูบมากที่สุดในโลก”

คำว่า “ถูกจูบ” ในที่นี้ ไม่ได้หมายถึงการจูบแบบโรแมนติก แต่หมายถึงการฝึกเป่าปากช่วยหายใจในการทำ CPR

ผู้ฝึกจำนวนมากทั่วโลกเคยเรียนรู้การช่วยชีวิตผ่านหุ่น Resusci Anne ทั้งในโรงเรียน โรงพยาบาล หน่วยกู้ภัย สระว่ายน้ำ และหลักสูตรปฐมพยาบาลต่าง ๆ

ทุกครั้งที่มีคนฝึกช่วยหายใจบนหุ่น ใบหน้านี้ก็ถูกแตะด้วยริมฝีปากซ้ำแล้วซ้ำเล่า

จากศพนิรนามที่ลอยมาตามแม่น้ำแซน เธอจึงกลายเป็นใบหน้าที่คนจำนวนมหาศาลเคย “จูบ” เพื่อเรียนรู้วิธีช่วยชีวิตผู้อื่น

นี่คือความย้อนแย้งที่น่าคิดมาก

ผู้หญิงคนหนึ่งที่ไม่มีใครรู้ชื่อ เสียชีวิตอย่างเงียบงันในแม่น้ำ กลับกลายมาเป็น “ครู” ให้ผู้คนทั่วโลกเรียนรู้การยื้อชีวิตคนอื่นกลับมา

เรื่องนี้บอกอะไรเรา

เรื่องของหญิงนิรนามแห่งแม่น้ำแซนไม่ใช่แค่เรื่องแปลกในประวัติศาสตร์ แต่ยังชวนให้คิดหลายอย่าง

หนึ่งคือ คนเราสามารถถูกจดจำได้ แม้ไม่มีใครรู้ชื่อ

สองคือ ใบหน้าเดียวกันอาจถูกตีความต่างกันไปตามยุคสมัย จากความงาม ความเศร้า ความตาย ศิลปะ ไปจนถึงการแพทย์ฉุกเฉิน

สามคือ เรื่องเล่าที่ส่งต่อกันมานาน ควรอ่านด้วยความระมัดระวัง เพราะบางส่วนเป็นตำนาน บางส่วนเป็นข้อสันนิษฐาน และบางส่วนยังไม่มีหลักฐานแน่ชัด

แต่สิ่งที่ชัดเจนคือ ใบหน้านี้ได้เดินทางไกลมาก

จากห้องเก็บศพในปารีส ไปสู่ผนังบ้านของศิลปิน ไปสู่หน้ากระดาษวรรณกรรม และสุดท้ายไปอยู่ในห้องเรียน CPR ทั่วโลก

จาก “ศพนิรนาม” ที่ไม่มีใครรู้จัก กลายเป็นใบหน้าที่ช่วยให้คนจำนวนมากเรียนรู้การช่วยชีวิต

และแม้เวลาจะผ่านมากว่าร้อยปี คำถามเดิมก็ยังคงอยู่

เธอคือใคร?

มาจากไหน?

และเธอเคยมีชีวิตแบบใด ก่อนจะกลายเป็นหญิงสาวนิรนามที่ถูกจูบมากที่สุดในโลก

ท่าเรือ กง-ดู-ลูฟร์ ปี 1981 รูปนี้ถ่ายโดย Todor Atanassov และลิขสิทธิ์เป็นของครอบครัว Vassia Atanassova ผ่านคอลเลคชัน Spiritia ที่เอามาสแกนไว้   (Wikipedia / Copyrighted free use)

ใบหน้าของหญิงสาวนิรนามแห่งแม่น้ำเซน ไม่ทราบผู้ถ่ายภาพ (Wikipedia / Public Domain)

โมนาลิซา โดย เลโอนาร์โด ดา วินชี เวอร์ชันปรับปรุงคุณภาพ โดย C2RMF - ศูนย์วิจัยและบูรณะพิพิธภัณฑ์ของฝรั่งเศส  (Wikipedia / Public Domain)

หน้ากากหญิงสาวลึกลับ ขนาดเล็ก 2 ชิ้น ช่วงต้นศตวรรษที่ 20 ทำจากปูนปลาสเตอร์และพอร์ซเลน ภาพโดย Fluffigkatt (ฟลูฟ-ฟิก-แคท)  (CC BY-SA4.0 / Wikipedia)

ภาพเหมือน วาดโดยจิตรกรชาวดัตช์ Lucie van Dam van Isselt (ลู-ซี ฟาน ดัม ฟาน อี-เซลต์ )ปี 1914 (Wikipedia / Public Domain)

ภาพถ่ายของนักแสดงหญิง Elisabeth Bergner ในหนังสือ Stars & Films ประจำปี 1937 (Wikipedia / Public Domain)

หุ่น CPR หญิงสาวนิรนาม ภาพโดย ~aorta~ (CCA 2.0 / Wikimedia commons)

แม่น้ำแซนในปารีส ช่วงงาน เวิลด์ เอ็กซ์โป ปี 1937 ภาพจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติระบบดิจิทัลของโปแลนด์ - ไม่ทราบผู้ถ่าย (Wikipedia / Public Domain)