พืชที่พบในจังหวัดเลยของไทย เพียงที่เดียวเท่านั้นบนโลก

มะลิชนิดใหม่ของโลกจากจังหวัดเลย ที่มีความสำคัญต่อการอนุรักษ์ของไทย 

มะลิเฉลิมนรินทร์

(Jasminum bhumibolianum Chalermglin)

มะลิเฉลิมนรินทร์ หรือ Jasminum bhumibolianum Chalermglin เป็นพรรณไม้ในวงศ์ Oleaceae หรือวงศ์มะลิ และอยู่ในสกุล Jasminum โดยฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย (TH-BIF) จัดชื่อวิทยาศาสตร์นี้เป็นชื่อที่ได้รับการยอมรับ (Accepted) ขณะที่ฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Royal Botanic Gardens, Kew ก็รับรอง Jasminum bhumibolianum เป็นชนิดพันธุ์ที่ได้รับการยอมรับเช่นกัน 

มะลิเฉลิมนรินทร์เป็น พืชชนิดใหม่ทางวิทยาศาสตร์ที่ค้นพบในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย โดยตัวอย่างต้นแบบถูกเก็บจากจังหวัดเลย เมื่อวันที่ 5 กรกฎาคม พ.ศ. 2552 โดย Piya Chalermglin และต่อมามีการศึกษาร่วมกับ Ruth Kiew ก่อนตีพิมพ์คำบรรยายชนิดใหม่ในวารสาร Blumea ในปี พ.ศ. 2556 งานวิจัยต้นฉบับระบุชัดว่าเป็นชนิดใหม่ของสกุล Jasminum จากประเทศไทย 

ชื่อ “มะลิเฉลิมนรินทร์” มีความหมายที่เกี่ยวข้องกับการเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร โดยสถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย (วว.) ระบุว่า ใน พ.ศ. 2555 ได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เชิญพระปรมาภิไธยมาเป็นส่วนหนึ่งของชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Jasminum bhumibolianum และพระราชทานชื่อภาษาไทยว่า “มะลิเฉลิมนรินทร์” ซึ่งมีความหมายว่า “มะลิเฉลิมพระเกียรติพระเจ้าแผ่นดิน” 

ลักษณะทั่วไปของมะลิเฉลิมนรินทร์เป็น ไม้เลื้อย มีเถายาวประมาณ 1–2 เมตร ใบเป็นใบเดี่ยว รูปรีหรือรูปหอกกว้าง ช่อดอกออกบริเวณปลายกิ่งหรือปลายกิ่งด้านข้าง โดยหนึ่งช่อมีดอกย่อยประมาณ 7–13 ดอก ดอกมีสีขาวและมีกลีบดอกประมาณ 6–8 กลีบ ลักษณะเหล่านี้เป็นข้อมูลทางสัณฐานวิทยาที่ใช้ในการจำแนกชนิดของพืชชนิดนี้ 

ลักษณะที่น่าสนใจอีกประการคือมะลิเฉลิมนรินทร์มีความแตกต่างจากมะลิบางชนิดที่มีลักษณะใกล้เคียงกัน เช่น Jasminum extensum และ Jasminum pierreanum โดยงานวิจัยระบุความแตกต่างสำคัญที่รูปร่างและขนาดของกลีบเลี้ยง หลอดกลีบดอก และกลีบดอก นอกจากนี้ผลของมะลิเฉลิมนรินทร์ยังมีลักษณะเฉพาะ และพืชชนิดนี้พบว่าขึ้นอยู่กับพื้นที่หินปูนเป็นหลัก 

มะลิเฉลิมนรินทร์มีความสำคัญอย่างมากในด้าน ความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย เพราะข้อมูล TH-BIF ระบุว่าเป็น “พืชถิ่นเดียวของไทย” (endemic to Thailand) และพบที่จังหวัดเลย ขณะที่ข้อมูลตัวอย่างต้นแบบใน International Plant Names Index (IPNI) ก็ระบุแหล่งเก็บตัวอย่างไว้ที่จังหวัดเลยเช่นกัน การมีถิ่นกระจายพันธุ์จำกัดทำให้พืชชนิดนี้มีคุณค่าต่อการศึกษาวิจัยและการอนุรักษ์ทรัพยากรพันธุกรรมของไทย 

ด้านการอนุรักษ์ถือว่าน่าเป็นห่วง เพราะงานวิจัยที่ตีพิมพ์ใน Blumea เมื่อ พ.ศ. 2556 ประเมินมะลิเฉลิมนรินทร์ไว้ในระดับ Critically Endangered (CR) หรือใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง ตามเกณฑ์ที่ใช้ในการศึกษาครั้งนั้น โดยระบุว่าขณะสำรวจพบพืชเพียงสองต้นจากพื้นที่ธรรมชาติเพียงแห่งเดียว และพื้นที่ดังกล่าวยังไม่ได้รับการคุ้มครองตามกฎหมายในเวลานั้น 

การที่มะลิเฉลิมนรินทร์เป็นพืชถิ่นเดียวของไทยและมีเขตการกระจายพันธุ์จำกัด ทำให้ การรักษาถิ่นอาศัยตามธรรมชาติมีความสำคัญมาก เพราะการสูญเสียพื้นที่หินปูนหรือการเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อมในพื้นที่ที่พืชชนิดนี้อาศัยอยู่ อาจส่งผลกระทบต่อประชากรตามธรรมชาติได้โดยตรง งานวิจัยดั้งเดิมจึงให้ความสำคัญกับสถานะการอนุรักษ์ของพืชชนิดนี้ตั้งแต่ช่วงที่มีการประกาศเป็นชนิดใหม่ทางวิทยาศาสตร์ 

ในมุมของพฤกษศาสตร์ มะลิเฉลิมนรินทร์จึงน่าสนใจเป็นพิเศษ เพราะเป็นทั้ง พืชชนิดใหม่ที่ได้รับการตีพิมพ์ทางวิทยาศาสตร์ เป็นพืชถิ่นเดียวของประเทศไทย และมีสถานะการอนุรักษ์ที่น่าเป็นห่วง ข้อมูลจาก Kew ยังคงรับรองชื่อ Jasminum bhumibolianum Chalermglin ในฐานข้อมูลพืชโลก และระบุถิ่นกำเนิดตามธรรมชาติอยู่ในประเทศไทย 

มะลิเฉลิมนรินทร์จึงไม่ใช่เพียง “มะลิอีกชนิดหนึ่ง” แต่เป็นพรรณไม้ที่สะท้อนความอุดมสมบูรณ์และเอกลักษณ์ของธรรมชาติไทย โดยเฉพาะระบบนิเวศหินปูนในจังหวัดเลย อีกทั้งชื่อวิทยาศาสตร์และชื่อไทยยังมีความหมายด้านประวัติศาสตร์และการเฉลิมพระเกียรติ ทำให้พืชชนิดนี้มีคุณค่าทั้งในด้าน วิทยาศาสตร์ การอนุรักษ์ และมรดกทางพฤกษศาสตร์ของประเทศไทย