ทวารวดี อารยธรรมที่ถูกมองข้ามบนผืนแผ่นดินไทย

หลายคนเข้าใจว่าประวัติศาสตร์ไทยเริ่มต้นที่กรุงสุโขทัย แต่แท้จริงแล้วผืนแผ่นดินไทยมีอารยธรรมที่รุ่งเรืองมาก่อนหน้านั้น นั่นคือ อาณาจักรทวารวดี ที่ก่อกำเนิดขึ้นเมื่อราว 1,000 กว่าปีก่อน และถือเป็นอาณาจักรแรกๆ ในภูมิภาคนี้ รวมถึงเป็นแหล่งแรกที่รับพระพุทธศาสนาจนหยั่งรากลึกมาถึงปัจจุบัน

การค้นพบอาณาจักรทวารวดีเริ่มจากเหรียญสองเหรียญที่นครปฐม ซึ่งมีจารึกภาษาสันสกฤตว่า "สรีทวารวดีสวรปุญย" แปลว่า "บุญกุศลแห่งพระราชาแห่งศรีทวารวดี" การสำรวจทางอากาศเผยให้เห็นเมืองโบราณที่มีอารยธรรมเดียวกันถึง 36 แห่งทั่วประเทศ ซึ่งไม่ใช่แค่สถาปัตยกรรมและศิลปกรรมที่งดงาม แต่ยังรวมถึงเทคโนโลยีการจัดการชลประทานที่ก้าวหน้า เช่น คลองบังคับน้ำ ทำนบ และสระกักเก็บน้ำ

หลักฐานจากบันทึกของหลวงจีนอี้จิงที่เดินทางผ่านอาณาจักรนี้ ก็ยืนยันการมีอยู่ของ "โดโลปาตี้" หรือทวารวดี ซึ่งเต็มไปด้วยโบราณสถานและพระพุทธรูปแบบราชวงศ์คุปตะของอินเดีย นักวิชาการบางส่วนเชื่อว่าทวารวดีอาจเป็นชื่อของอารยธรรมที่แพร่กระจายไปหลายเมืองที่ต่างมีกษัตริย์ปกครองตนเอง เมืองโบราณเหล่านี้มักตั้งอยู่บนที่ดอนใกล้ทางน้ำ มีคูคันดินล้อมรอบ และมีศาสนสถานเป็นศูนย์กลาง

ทวารวดีรุ่งเรืองอยู่ประมาณ 400 ปี ก่อนจะค่อยๆ เสื่อมสลายไป สันนิษฐานว่าเกิดจากการแผ่อิทธิพลของอาณาจักรขอม โดยเฉพาะสมัยพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 ที่ทำลายเมืองละโว้ และการขยายอำนาจของพระเจ้าอนุรุธมหาราชแห่งพุกาม ทำให้ทวารวดีอ่อนแอลง ก่อนจะตกอยู่ภายใต้การปกครองของขอม จนกระทั่งการล่มสลายของอาณาจักรขอมในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ทำให้เมืองต่างๆ กลับมาเป็นอิสระ พ่อขุนบางกลางหาวและพ่อขุนผาเมืองจึงเข้ายึดสุโขทัยและสถาปนาเป็นอาณาจักรสุโขทัย ซึ่งคนไทยถือเป็นจุดเริ่มต้นของชาติไทย

แม้ทวารวดีจะสาบสูญไปนานกว่า 1,500 ปี แต่ปัจจุบันคุณค่าของอารยธรรมนี้ได้รับการฟื้นฟู โดยมีพิพิธภัณฑ์และแหล่งเรียนรู้หลายแห่งที่จัดแสดงโบราณวัตถุและบอกเล่าเรื่องราวในอดีต เช่น พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติอู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี ที่จัดแสดงตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์จนถึงทวารวดี แสดงให้เห็นถึงการเป็นเมืองท่าสำคัญที่มีการค้าขายกับต่างชาติ หรือร่องรอยทวารวดีที่กาญจนบุรี เช่น ปราสาทเมืองสิงห์ และโบราณสถานพงตึกที่พบตะเกียงโรมัน รวมถึงแหล่งอารยธรรมสำคัญที่เมืองคูบัว จังหวัดราชบุรี ซึ่งเป็นเมืองท่าและศูนย์กลางพุทธศาสนาในอดีต และนครปฐม ที่มีพระปฐมเจดีย์ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ทรงบูรณะจากเจดีย์เก่าในสมัยทวารวดี

สาเหตุที่เราไม่นับทวารวดีเป็นอาณาจักรแรกของไทย เนื่องมาจากความแตกต่างทางเชื้อชาติและภาษา คนทวารวดีเป็นมอญใช้ภาษามอญ ส่วนคนสุโขทัยเป็นคนไทยใช้ภาษาไทยและมีอักษรไทยเป็นของตนเอง อย่างไรก็ตาม หากพิจารณาตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีที่ค้นพบมากมาย เราควรจะเริ่มนับประวัติศาสตร์ชาติไทยตั้งแต่ยุคสมัยทวารวดี เพื่อให้เห็นภาพที่สมบูรณ์และยาวนานของอารยธรรมบนผืนแผ่นดินไทยแห่งนี้