พระพุทธรูปปางมารวิชัยเอื้อมมือแตะพื้นหมายถึงอะไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

พระพุทธรูปนั่งขัดสมาธิ มือซ้ายหงายบนตัก ส่วนมือขวาวางบนเข่าและนิ้วชี้ลงพื้น เป็นภาพที่พบได้บ่อยตามวัดไทย ท่ามือดูเรียบง่าย แต่ผูกกับเรื่องราวก่อนพระพุทธเจ้าตรัสรู้

สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติเรียกท่านี้ว่า “ปางมารวิชัย” หรือ “ปางชนะมาร” ตามตำนาน นิ้วที่ชี้ลงคือ การเรียกพระแม่ธรณีมาเป็นพยานให้พระองค์

ในตำนานที่สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาตินำมาเล่า ก่อนตรัสรู้ เจ้าชายสิทธัตถะประทับใต้ต้นโพธิ์ พญามารโต้แย้งว่าบัลลังก์ที่พระองค์นั่งเป็นของตนและถามหาพยาน พระมหาบุรุษยืนยันว่าบัลลังก์เกิดจากบุญที่สั่งสมไว้ นี่คือข้อโต้แย้งที่นำไปสู่ฉากเรียกพยาน

เรื่องเล่าต่อว่า พระแม่ธรณีปรากฏตัวและยืนยันว่าพระองค์เคยบำเพ็ญบุญไว้มากมาย น้ำที่นางบีบออกจากมวยผมคือน้ำกรวดที่ตำนานเล่าว่าสะสมจากการทำบุญในอดีต จากนั้นสายน้ำไหลท่วมพญามารกับกองทัพ พญามารจึงพ่ายแพ้ แล้วพระมหาบุรุษตรัสรู้ในเวลาต่อมา

กรมส่งเสริมวัฒนธรรมอธิบายชื่อ “ปางชนะมาร” ในเชิงสัญลักษณ์ว่า การเอาชนะมารยังชวนคิดถึงการเอาชนะกิเลสหรืออุปสรรคในใจด้วย นี่เป็นความหมายเชิงคติที่อ่านเพิ่มจากเรื่องเล่า ไม่ใช่คำอธิบายว่ารูปปั้นกำลังต่อสู้จริง

แหล่งของเรื่องควรบอกให้ชัด สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติระบุว่าตำนานปางนี้มาจากหนังสือ “ตำนานพระพุทธรูปปางต่าง ๆ” ของพระพิมลธรรม (ชอบ อนุจารีมหาเถร) เราจึงควรอ่านเป็นเรื่องเล่าทางพุทธศาสนาที่อธิบายคติของพระพุทธรูป ไม่ใช่หลักฐานอิสระที่ยืนยันว่าพระแม่ธรณีปรากฏตัวจริงในประวัติศาสตร์

กรมส่งเสริมวัฒนธรรมระบุว่าพระพุทธรูปปางนี้มักเป็นพระประธานในโบสถ์หรือพระพุทธรูปสำคัญ พร้อมยกตัวอย่างพระพุทธชินราชที่พิษณุโลก พระสุวรรณเขตกับพระพุทธชินสีห์ที่วัดบวรนิเวศฯ และพระพุทธสิหิงค์ที่เชียงใหม่กับนครศรีธรรมราช เวลาไปวัดจึงลองสังเกตพระหัตถ์ขวาที่ชี้ลงพื้นเพื่อจำลักษณะของปางนี้ได้

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th