ภูมิคุ้มกันหมู่ช่วยป้องกันโรคติดต่อได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ในห้องรอคลินิกแห่งหนึ่ง มีทั้งเด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และคนที่มาพบแพทย์ตามนัด ทุกคนใช้พื้นที่ร่วมกัน แต่ร่างกายของแต่ละคนไม่ได้มีความพร้อมรับมือกับเชื้อโรคเท่ากัน เด็กบางคนยังเล็กเกินกว่าจะรับวัคซีนบางชนิด ขณะที่บางคนมีข้อจำกัดทางสุขภาพ

เวลาพูดถึงวัคซีน เราจึงมักได้ยินคำว่า ภูมิคุ้มกันหมู่ ตามมาด้วย คำนี้ไม่ได้หมายความว่าคนทั้งห้องมีภูมิคุ้มกันเหมือนกันหมด แล้วเกี่ยวข้องกับคนที่ยังรับวัคซีนไม่ได้อย่างไร?

คำตอบคือ เมื่อคนในชุมชนมีภูมิคุ้มกันต่อโรคติดต่อชนิดหนึ่งมากเพียงพอ เชื้อจะมีโอกาสส่งต่อจากคนหนึ่งไปสู่อีกคนได้ยากขึ้น การระบาดจึงเกิดและขยายวงได้ยากลง คนที่ไม่มีภูมิคุ้มกันจึงได้รับ การป้องกันทางอ้อม เพราะมีโอกาสพบเชื้อน้อยลง

ลองนึกถึงเชื้อที่เข้าสู่โรงเรียนหรือชุมชน หากพบคนที่ยังติดเชื้อและแพร่ต่อได้หลายคน เชื้อก็มีโอกาสเดินทางต่อไป แต่ถ้าคนจำนวนมากมีภูมิคุ้มกันที่ช่วยลดการติดเชื้อและการส่งต่อ ห่วงโซ่การระบาดก็มีโอกาสขาดลง

ภูมิคุ้มกันเกิดขึ้นได้ทั้งจากวัคซีนและการติดเชื้อมาก่อน แต่การปล่อยให้โรคแพร่เพื่อสร้างภูมิคุ้มกันทำให้มีคนป่วย เกิดภาวะแทรกซ้อน และเสียชีวิตโดยไม่จำเป็น องค์การอนามัยโลกจึงสนับสนุนการสร้างภูมิคุ้มกันผ่านวัคซีน

ใครได้ประโยชน์จากการป้องกันทางอ้อม?

ตัวอย่างคือทารกที่ยังไม่ถึงวัยรับวัคซีนบางชนิด ผู้ที่แพ้ส่วนประกอบของวัคซีนอย่างรุนแรง หรือผู้มีภูมิคุ้มกันบกพร่องที่รับวัคซีนบางชนิดไม่ได้ นอกจากนี้ยังช่วยผู้ที่ได้รับวัคซีนแล้วแต่ร่างกายตอบสนองได้ไม่ดีนัก ข้อจำกัดเหล่านี้ต่างกันตามชนิดวัคซีนและสุขภาพของแต่ละคน จึงควรปรึกษาแพทย์เป็นรายบุคคล

อย่างไรก็ตาม การป้องกันทางอ้อมไม่ใช่เกราะที่รับประกันว่าทุกคนจะปลอดภัย หากเชื้อยังหมุนเวียนอยู่ คนที่ไม่มีภูมิคุ้มกันก็ยังติดเชื้อได้ และแม้รับวัคซีนแล้วบางคนก็ยังป่วยได้เช่นกัน วัคซีนช่วยลดความเสี่ยง แต่ไม่ได้ป้องกันได้สมบูรณ์ทุกคน

ต้องมีภูมิคุ้มกันมากแค่ไหน?

ไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับทุกโรค โรคที่แพร่เชื้อได้ง่ายมักต้องอาศัยคนที่มีภูมิคุ้มกันในสัดส่วนสูง ตัวอย่างเช่น โรคหัด องค์การอนามัยโลกระบุว่าต้องมีความครอบคลุมของการฉีดวัคซีนประมาณ 95% เพื่อช่วยป้องกันการแพร่ระบาดในประชากร

ตัวเลขนี้ไม่ได้แปลว่า เมื่อทั้งประเทศมีอัตราถึงเกณฑ์แล้วทุกพื้นที่จะปลอดภัยเท่ากัน หากคนที่ยังไม่มีภูมิคุ้มกันอยู่รวมกันมากในโรงเรียนหรือชุมชนเดียว เชื้อก็ยังอาจแพร่ในกลุ่มนั้นได้ การเข้าถึงวัคซีนอย่างทั่วถึงจึงสำคัญควบคู่กับตัวเลขภาพรวม

สำหรับหัด องค์การอนามัยโลกระบุว่าวัคซีนที่มีส่วนประกอบป้องกันหัดสองเข็มช่วยป้องกันการติดเชื้อได้ประมาณ 97% ส่วนกำหนดฉีดและการรับวัคซีนชดเชยควรตรวจสอบกับบุคลากรสาธารณสุขตามอายุ ประวัติการฉีด และข้อแนะนำในพื้นที่

ภูมิคุ้มกันหมู่จึงเป็นผลที่เกิดจากการลดโอกาสส่งเชื้อในชุมชน วัคซีนที่เหมาะกับแต่ละคนช่วยป้องกันเจ้าตัว และยังมีส่วนลดโอกาสที่เชื้อจะไปถึงคนรอบข้างที่ป้องกันตัวเองได้จำกัดด้วย