มีแค่มนุษย์หรือเปล่าที่ต้องใช้เงิน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เช้า ๆ เราหยิบเงินซื้ออาหาร จ่ายค่าเดินทาง แล้วกลับมาเปิดบิลค่าน้ำค่าไฟ พอมองออกไปนอกหน้าต่าง เห็นนกบินหาอาหารหรือแมวนอนอาบแดด ก็อดสงสัยไม่ได้ว่า ทำไมชีวิตเราถึงผูกอยู่กับเงินขนาดนี้ แล้วสัตว์อื่นมีอะไรคล้าย ๆ เงินใช้กันบ้างหรือเปล่า

สัตว์ก็ต้องหาอาหาร น้ำ ที่พัก และหลบภัยเหมือนเรา เพียงแต่มันไม่ได้เดินไปจ่ายค่าเช่ารังหรือซื้อเหยื่อจากร้านค้า ส่วนมนุษย์เองก็ไม่ได้ใช้ธนบัตรหรือเหรียญในทุกกิจกรรม ยังมีทั้งการแบ่งปัน การให้ และการช่วยเหลือกันโดยไม่คิดเงิน

เท่าที่มีหลักฐาน มนุษย์เป็นสัตว์ชนิดเดียวที่สร้างและใช้ระบบเงินอย่างแพร่หลายในสังคม ส่วนสัตว์ชนิดอื่นมีพฤติกรรมแลกเปลี่ยนบางอย่าง และบางชนิดเรียนรู้การใช้วัตถุแลกอาหารในการทดลองได้ แต่ยังไม่พบว่าพวกมันมีระบบเงินแบบที่มนุษย์ใช้กัน

เงินทำหน้าที่อะไร

เงินเป็นตัวกลางที่คนในสังคมยอมรับร่วมกัน สมมติว่าเราซ่อมจักรยานให้คนอื่นแล้วได้รับเงิน เราสามารถนำเงินนั้นไปซื้อข้าวจากคนที่ไม่ต้องการซ่อมจักรยานได้ คนขายข้าวก็เอาเงินไปใช้ต่อได้อีกทอดหนึ่ง

นอกจากใช้แลกเปลี่ยน เงินยังช่วยให้ตั้งราคาและเปรียบเทียบมูลค่าของสิ่งต่าง ๆ ได้ รวมถึงเก็บไว้ใช้ภายหลัง แม้มูลค่าของเงินจะเปลี่ยนไปตามกาลเวลา เงินจึงไม่ได้หมายถึงแค่เหรียญหรือธนบัตร แต่รวมถึงเงินในบัญชีที่เราใช้จ่ายกันด้วย

สิ่งที่ทำให้เงินใช้การได้คือการยอมรับร่วมกัน ถ้าไม่มีใครรับกระดาษใบนั้นไปแลกอาหารหรือบริการ กระดาษก็ทำหน้าที่เป็นเงินในชุมชนนั้นได้ยาก

แล้วลิงที่ใช้เหรียญซื้ออาหารล่ะ?

มีการทดลองที่สอนลิงคาปูชินให้นำวัตถุหรือโทเคนไปแลกอาหารกับผู้ทดลอง ลิงบางตัวเรียนรู้ความสัมพันธ์ระหว่างโทเคนกับอาหาร และเลือกโทเคนโดยคำนึงถึงสิ่งที่จะได้รับได้ในบางสถานการณ์

แต่ภาพนี้ยังต่างจากการมีเงินใช้ในสังคมของลิง นักวิจัยเป็นผู้จัดเงื่อนไขและฝึกให้เกิดการแลกเปลี่ยน ขณะที่งานวิจัยอีกชิ้นชี้ว่าโทเคนในการทดลองยังไม่ได้มีสถานะเทียบเท่าเงินของมนุษย์ จึงบอกได้ว่าลิงเรียนรู้การใช้ตัวกลางแลกอาหารได้บางแบบ แต่ยังสรุปไม่ได้ว่าลิงสร้างระบบเงินของตัวเอง

ในธรรมชาติ สัตว์หลายชนิดแบ่งอาหาร ดูแลกัน หรือแย่งชิงทรัพยากร พฤติกรรมเหล่านี้มีผลต่อการอยู่รอดและความสัมพันธ์ในฝูง แต่การได้ของตอบแทนไม่ได้แปลว่าสิ่งนั้นเป็นเงินเสมอไป อาหารที่แบ่งกันกับตัวกลางที่คนจำนวนมากยอมรับเพื่อนำไปใช้แลกสิ่งอื่นต่อ ทำหน้าที่ต่างกัน

มนุษย์จำเป็นต้องใช้เงินทุกคนไหม

ไม่ถึงกับทุกคนและทุกเวลา เด็กเล็กอาจได้รับการดูแลโดยไม่ต้องจ่ายเงินเอง เพื่อนบ้านอาจแบ่งผักกัน หรือคนในครอบครัวช่วยกันทำงานโดยไม่มีค่าจ้าง ในบางชุมชน การแบ่งปันและการแลกของกันก็มีบทบาทสำคัญ

แต่การที่คนหนึ่งไม่ได้จ่ายเงินเอง ไม่ได้หมายความว่าสิ่งที่ได้รับไม่มีต้นทุน คนอื่นอาจใช้เงิน เวลา แรงงาน หรือทรัพยากรในการจัดหามาให้ และในสังคมที่อาหาร ที่อยู่อาศัย การรักษาพยาบาล และบริการจำนวนมากต้องซื้อ เงินจึงกลายเป็นสิ่งจำเป็นต่อการดำรงชีวิตของคนส่วนใหญ่

สัตว์อาจไม่ต้องหาเงิน แต่ก็ยังต้องใช้แรงและเวลาเพื่อหาอาหาร สร้างที่อยู่ และเอาตัวรอด ส่วนมนุษย์สร้างเงินขึ้นมาเพื่อช่วยให้คนจำนวนมากแลกเปลี่ยนและทำงานร่วมกันได้สะดวกขึ้น จนทุกวันนี้ชีวิตประจำวันของเราพึ่งพาระบบนั้นอยู่ไม่น้อย