โซเชียลมีเดียเปลี่ยนวิวัฒนาการของมนุษย์ไปแค่ไหน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ตื่นเช้ามา หลายคนยังไม่ทันลุกจากเตียงก็หยิบโทรศัพท์ขึ้นมาดูแล้ว ข่าวจากอีกซีกโลก คลิปอาหารที่กำลังดัง ความเห็นของคนแปลกหน้า และข้อความจากเพื่อนสนิท อยู่รวมกันบนหน้าจอเดียว

สิ่งเหล่านี้เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตเร็วมาก จนอดสงสัยไม่ได้ว่า เมื่อมนุษย์ใช้ชีวิตอยู่กับโซเชียลทุกวัน เรากำลังเปลี่ยนไปถึงขั้นวิวัฒนาการแล้วหรือเปล่า?

คำตอบคือ โซเชียลเปลี่ยนวิธีใช้ชีวิตและถ่ายทอดวัฒนธรรมของเราอย่างเห็นได้ชัด แต่ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะบอกว่าโซเชียลทำให้พันธุกรรมของมนุษย์เปลี่ยนไปมากแค่ไหน เพราะการเปลี่ยนพฤติกรรมของคนคนหนึ่ง กับการเปลี่ยนลักษณะทางพันธุกรรมของประชากรข้ามรุ่น เป็นคนละเรื่องกัน

วิวัฒนาการทางชีวภาพหมายถึงการเปลี่ยนแปลงของลักษณะที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรมในประชากรเมื่อเวลาผ่านไปหลายรุ่น ส่วนการที่เราเรียนรู้คำใหม่ เปลี่ยนวิธีคุย หรือทำอาหารตามคลิป เป็นตัวอย่างของการเรียนรู้และการเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรม ซึ่งเกิดขึ้นได้ภายในชีวิตคนรุ่นเดียว

สิ่งที่เปลี่ยนเร็วที่สุดคือวิธีเรียนรู้จากคนอื่น

เมื่อก่อนเราอาจได้สูตรอาหารจากแม่ เพื่อนบ้าน หรือหนังสือ วันนี้คนทำอาหารคนหนึ่งถ่ายคลิปไว้ แล้วคนที่ไม่เคยรู้จักกันก็นำไปลอง ปรับสูตร และส่งต่อได้อีกทอดหนึ่ง คำพูด มุกตลก แฟชั่น หรือความเชื่อก็เดินทางในลักษณะคล้ายกัน

บทความวิชาการเรื่องระบบนิเวศทางวัฒนธรรมของโซเชียลมีเดียเสนอให้มองว่า สิ่งสำคัญไม่ใช่แค่เนื้อหาชวนสนใจหรือไม่ แต่รวมถึงเงื่อนไขที่ทำให้คนเห็น ยอมรับ แชร์ หรือเลื่อนผ่านด้วย อัลกอริทึมและการตัดสินใจของผู้ใช้จึงมีส่วนกำหนดว่าเรื่องไหนไปต่อ เรื่องไหนเงียบหาย

นั่นไม่ได้แปลว่าเรื่องที่แพร่เร็วที่สุดจะจริงหรือดีที่สุดเสมอไป ข่าวผิดก็ส่งต่อได้ ขณะเดียวกันความรู้ที่เป็นประโยชน์ คนที่มีประสบการณ์คล้ายกัน หรือความช่วยเหลือในยามลำบาก ก็อาจเข้าถึงกันได้ง่ายขึ้นเช่นกัน

สมองเปลี่ยนเพราะใช้โซเชียล เท่ากับวิวัฒนาการไหม?

สมองของคนเราเปลี่ยนแปลงได้ตลอดชีวิตจากการเรียนรู้และประสบการณ์ การฝึกทักษะใหม่หรือเปลี่ยนกิจวัตรจึงอาจสัมพันธ์กับการเปลี่ยนแปลงของสมองได้ แต่การเปลี่ยนแปลงในตัวบุคคลไม่ได้พิสูจน์ว่าลูกหลานจะได้รับการเปลี่ยนแปลงนั้นผ่านยีน และไม่ได้หมายความว่ามนุษย์ทั้งเผ่าพันธุ์มีสมองเล็กลงหรือสมาธิสั้นลงเพราะโซเชียล

ส่วนเรื่องสุขภาพ รายงานของสถาบันวิทยาศาสตร์ วิศวกรรมศาสตร์ และการแพทย์แห่งชาติสหรัฐฯ พบว่างานวิจัยจำนวนมากแสดงความสัมพันธ์ระหว่างการใช้โซเชียลกับสุขภาพของวัยรุ่น แต่ความสัมพันธ์เพียงอย่างเดียวยังไม่เพียงพอจะชี้ว่าอะไรเป็นสาเหตุของอะไร ผลลัพธ์ยังเกี่ยวข้องกับรูปแบบการใช้ เนื้อหา และประสบการณ์ของแต่ละคนด้วย

ลองนึกถึงการนอนดึก คนหนึ่งอาจเลื่อนดูคลิปจนเสียเวลานอน แต่อีกคนอาจนอนไม่หลับจากความเครียดอยู่ก่อนแล้วจึงหยิบโทรศัพท์ขึ้นมา ทั้งสองกรณีดูคล้ายกันจากภายนอก แต่ลำดับเหตุและผลไม่เหมือนกัน

แล้วเรื่องการเลือกคู่ล่ะ?

โซเชียลและแอปหาคู่เปิดโอกาสให้คนรู้จักกันนอกวงเพื่อนหรือพื้นที่ที่อยู่ได้ง่ายขึ้น รูปถ่าย ข้อมูลในโปรไฟล์ และการพูดคุยออนไลน์อาจเข้ามามีส่วนในความประทับใจแรก งานทบทวนเรื่องการเลือกคู่ของมนุษย์ก็อธิบายว่า ความชอบและการตัดสินใจเลือกคู่ได้รับอิทธิพลจากบริบททางสังคมและวัฒนธรรม

ในทางทฤษฎี หากโซเชียลเปลี่ยนรูปแบบการมีคู่และการมีลูกอย่างต่อเนื่อง และความแตกต่างนั้นเกี่ยวข้องกับลักษณะที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรม ก็อาจมีผลต่อการคัดเลือกทางธรรมชาติได้ในระยะยาว แต่ตอนนี้ยังสรุปไม่ได้ว่าโซเชียลกำลังคัดเลือกยีนแบบใด หรือจะทำให้หน้าตาและนิสัยของมนุษย์ในอนาคตเปลี่ยนไปอย่างไร คนที่มียอดติดตามมากก็ไม่ได้แปลว่าจะมีลูกมากกว่าคนอื่นโดยอัตโนมัติ

สิ่งที่มองเห็นได้ในวันนี้จึงอยู่ใกล้ตัวกว่าเรื่องมนุษย์ยุคใหม่ในภาพยนตร์ เราเลือกเสพข่าวจากหน้าจอ เรียนรู้จากคนที่ไม่เคยพบ และใช้เครื่องมือเดียวกันทั้งทำงาน หาเพื่อน และพักผ่อน การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้เกิดขึ้นจริงในชีวิตประจำวัน ส่วนผลต่อพันธุกรรมของมนุษย์ยังเป็นคำถามที่ตอบเป็นตัวเลขหรือทำนายหน้าตาของคนรุ่นหลังไม่ได้

ที่เราทำได้ตอนนี้คือสังเกตการใช้งานของตัวเอง ถ้าฟีดทำให้นอนน้อยลง เปรียบเทียบตัวเองจนไม่สบายใจ หรือรับข่าวโดยไม่ทันตรวจสอบ ก็ปรับเวลาและสิ่งที่ติดตามได้ ในทางกลับกัน หากใช้เพื่อติดต่อคนสำคัญ เรียนรู้ หรือหาชุมชนที่ช่วยเหลือกัน โซเชียลก็เป็นเครื่องมือที่มีประโยชน์ได้เหมือนกัน