“บ่อน้ำพลังลา” แห่งปราสาท Carisbrooke เมื่อวงล้อไม้ยักษ์ยังหมุนด้วยแรงของลา นานกว่า 300 ปี

บนเกาะ Isle of Wight ทางตอนใต้ของประเทศอังกฤษ มีปราสาทโบราณแห่งหนึ่งที่ไม่ได้มีชื่อเสียงเพียงเพราะกำแพงหิน ป้อมปราการ หรือเรื่องราวของกษัตริย์ผู้เคยถูกคุมขังอยู่ภายใน หากแต่ยังมีสิ่งหนึ่งที่ดูเรียบง่ายอย่างไม่น่าเชื่อ แต่กลับกลายเป็นสัญลักษณ์สำคัญของสถานที่แห่งนี้ นั่นคือ “บ่อน้ำพลังลา” หรือ Donkey Wheel ภายใน Carisbrooke Castle

สิ่งที่นักท่องเที่ยวพบเห็นคือวงล้อไม้ขนาดใหญ่ติดตั้งอยู่ภายในอาคารที่เรียกว่า Well House หรือโรงบ่อน้ำ วงล้อนี้เป็นเครื่องจักรแบบ treadwheel ที่อาศัยแรงเดินของสัตว์เพื่อยกถังน้ำจากบ่อลึกขึ้นมาสู่ด้านบน และที่น่าสนใจก็คือ ระบบดังกล่าวไม่ได้เป็นเพียงของจัดแสดงที่สร้างขึ้นใหม่เพื่อความสวยงาม แต่เป็นเครื่องมือที่มีประวัติการใช้งานจริงมายาวนานหลายศตวรรษ และทุกวันนี้ยังคงมีการสาธิตการทำงานให้นักท่องเที่ยวได้ชมอีกด้วย

เรื่องราวของวงล้อแห่งนี้เริ่มต้นขึ้นในช่วง ทศวรรษ 1580 เมื่อมีการสร้างโรงบ่อน้ำเพื่อจัดหาน้ำให้กับปราสาท ซึ่งในยุคนั้นน้ำสะอาดถือเป็นทรัพยากรที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง โดยเฉพาะสำหรับป้อมปราการที่อาจต้องรับมือกับการปิดล้อมเป็นเวลานาน เพราะหากเสบียงอาหารยังพอหาได้ แต่ไม่มีน้ำดื่มเพียงพอ การป้องกันปราสาทก็แทบจะเป็นไปไม่ได้

บ่อน้ำของ Carisbrooke จึงมีบทบาทมากกว่าการเป็นแหล่งน้ำธรรมดา เพราะมันเป็นหนึ่งในองค์ประกอบสำคัญที่ช่วยให้ผู้คนภายในปราสาทสามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ในช่วงสงครามหรือการปิดล้อม

สิ่งที่น่าทึ่งคือ บ่อน้ำแห่งนี้มีความลึกประมาณ 49 เมตร หรือราว 161 ฟุต และการดึงน้ำขึ้นมาจากก้นบ่อไม่ใช่งานง่ายเลย English Heritage ระบุว่า สำหรับการนำน้ำขึ้นมาเพียงหนึ่งถัง วงล้อจะต้องหมุนเป็นระยะทางรวมประมาณ 255 เมตร ซึ่งแสดงให้เห็นว่าเหตุใดจึงจำเป็นต้องมีระบบทุ่นแรงและแรงงานที่สามารถทำงานซ้ำ ๆ ได้อย่างต่อเนื่อง

วงล้อขนาดใหญ่นี้สร้างจากไม้โอ๊ก และมีลักษณะคล้ายล้อขนาดมหึมาที่สามารถเดินอยู่ด้านในได้ เมื่อมีการเดินไปข้างหน้า น้ำหนักและแรงของผู้เดินจะทำให้วงล้อหมุน ส่งกำลังไปยังกลไกที่เชื่อมต่อกับเชือกและถังน้ำ จากนั้นถังก็จะถูกหย่อนลงไปในบ่อ ก่อนที่จะถูกดึงกลับขึ้นมาพร้อมน้ำ

หากมองด้วยสายตาคนยุคปัจจุบัน อุปกรณ์เช่นนี้อาจดูเหมือนเครื่องจักรธรรมดา แต่สำหรับผู้คนในอดีต มันคือเทคโนโลยีที่มีความสำคัญอย่างมาก เพราะช่วยเปลี่ยน “แรงเดิน” ให้กลายเป็นพลังงานกลสำหรับยกสิ่งของที่มีน้ำหนักมากจากพื้นที่ลึกขึ้นสู่ด้านบน

และคำถามที่น่าสนใจก็คือ ใครเป็นคนเดินวงล้อในยุคแรก?

ตามข้อมูลของ English Heritage เชื่อกันว่าในช่วงแรก นักโทษของปราสาท เป็นผู้ทำหน้าที่เดินวงล้อ ซึ่งถือเป็นงานหนักและอาจถูกใช้เป็นส่วนหนึ่งของการลงโทษหรือแรงงานภายในปราสาท ก่อนที่ต่อมา “ลา” จะเข้ามาทำหน้าที่นี้แทน โดยมีหลักฐานบันทึกอย่างน้อยตั้งแต่ปี ค.ศ. 1696 ว่ามีการใช้ม้าหรือลาในการหมุนวงล้อ และในเวลาต่อมาการใช้ลาก็กลายเป็นประเพณีประจำปราสาท

จากจุดนั้นเอง วงล้อแห่ง Carisbrooke จึงค่อย ๆ กลายเป็น “Donkey Wheel” ที่ผู้คนรู้จักในปัจจุบัน

ความสัมพันธ์ระหว่างปราสาทกับลายังมีรายละเอียดเล็ก ๆ ที่น่าสนใจอีกอย่างหนึ่ง นั่นคือ ลาประจำปราสาททุกตัวจะมีชื่อขึ้นต้นด้วยตัวอักษร J ธรรมเนียมนี้เชื่อมโยงกับเหตุการณ์สำคัญในประวัติศาสตร์ของ Carisbrooke นั่นคือช่วงเวลาที่ พระเจ้าชาร์ลส์ที่ 1 (Charles I) ถูกคุมขังอยู่ที่ปราสาท

ชาร์ลส์ที่ 1 ถูกคุมขังที่ Carisbrooke Castle หลังความพ่ายแพ้ในสงครามกลางเมืองอังกฤษ และอยู่ที่นี่เป็นเวลาประมาณ 14 เดือน ก่อนถูกประหารชีวิตในปี ค.ศ. 1649

ตามคำอธิบายของ English Heritage ธรรมเนียมการตั้งชื่อลาด้วยตัว J เชื่อมโยงกับการที่ชาร์ลส์ที่ 1 ใช้ตัวอักษรดังกล่าวเป็นลายเซ็นหรือเครื่องหมายในจดหมายลับและแผนการหลบหนีของพระองค์ จึงกลายเป็นธรรมเนียมที่สืบต่อกันมาจนถึงลาประจำปราสาทในยุคปัจจุบัน

ทุกวันนี้ ภาพของลาที่กำลังเดินอยู่ภายในวงล้อไม้ขนาดใหญ่กลายเป็นหนึ่งในภาพจำของ Carisbrooke Castle อย่างไรก็ตาม บทบาทของพวกมันในปัจจุบันแตกต่างจากอดีตอย่างมาก เพราะไม่ได้ถูกใช้งานเพื่อจัดหาน้ำให้กับผู้คนในปราสาทอีกแล้ว แต่ทำหน้าที่เป็นส่วนหนึ่งของการสาธิตประวัติศาสตร์ให้นักท่องเที่ยวได้เห็นว่าเทคโนโลยีโบราณนี้ทำงานอย่างไร

English Heritage ระบุว่าปัจจุบันการทำงานของลาเบาลงมาก พวกมันจะหมุนวงล้อเพียงช่วงเวลาสั้น ๆ ในการสาธิต และได้รับการดูแลอย่างใกล้ชิด โดยหน้าที่หลักของพวกมันในยุคนี้จึงไม่ใช่การทำงานหนักเหมือนในอดีต แต่เป็นการช่วยให้ผู้มาเยือนได้เข้าใจประวัติศาสตร์ผ่านประสบการณ์ที่มองเห็นได้จริง

ความน่าสนใจของ Carisbrooke จึงไม่ได้อยู่ที่การมี “ลาเดินวงล้อ” เพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการที่สถานที่แห่งนี้สามารถเชื่อมโยง ประวัติศาสตร์ เทคโนโลยี ชีวิตประจำวัน และเรื่องราวของผู้คน เข้าไว้ด้วยกันในจุดเดียว

เมื่อมองวงล้อไม้โอ๊กขนาดใหญ่ เราอาจนึกถึงเพียงเครื่องมือสำหรับตักน้ำ แต่หากลองย้อนเวลากลับไปหลายร้อยปี วงล้อนี้เคยเป็นส่วนหนึ่งของระบบดำรงชีวิตของผู้คนภายในป้อมปราการ นักโทษเคยใช้แรงกายหมุนมัน ก่อนที่ลาจะเข้ามารับหน้าที่ และในเวลาต่อมาเครื่องจักรโบราณก็กลายเป็นสิ่งที่ช่วยบอกเล่าเรื่องราวของปราสาทให้คนรุ่นใหม่ได้เรียนรู้

นั่นทำให้ Donkey Wheel แห่ง Carisbrooke Castle เป็นตัวอย่างที่น่าสนใจของสิ่งประดิษฐ์เก่าแก่ซึ่งไม่ได้ถูกเก็บไว้หลังตู้กระจก แต่ยังคง “มีชีวิต” อยู่ต่อหน้าผู้ชม เสียงฝีเท้าของลาที่เดินไปบนวงล้อไม้จึงไม่ได้เป็นเพียงเสียงจากการสาธิต หากเปรียบได้กับเสียงสะท้อนจากอดีตที่บอกเราว่า ครั้งหนึ่งการได้น้ำดื่มจากบ่อลึกเกือบ 50 เมตร ต้องอาศัยทั้งความคิดสร้างสรรค์ของมนุษย์ แรงงาน และพลังของสัตว์อย่างไร

และบางที นี่อาจเป็นเหตุผลที่ทำให้ “บ่อน้ำพลังลา” แห่ง Carisbrooke ยังคงเป็นหนึ่งในมุมที่มีเอกลักษณ์ที่สุดของปราสาทแห่งนี้ แม้เวลาจะผ่านไปหลายร้อยปีแล้วก็ตาม 🫏🏰