ครั้งแรกที่ต่างชาติบันทึกถึง “สยาม” เมื่อกว่า 500 ปีก่อน รู้ไหมว่าชาวโปรตุเกสมองเราอย่างไร ?

ย้อนกลับไปเมื่อกว่า 500 ปีก่อน ในช่วงที่กรุงศรีอยุธยากำลังรุ่งเรือง มีชาวยุโรปกลุ่มหนึ่งเดินทางเข้ามาติดต่อกับอาณาจักรสยาม พร้อมนำเรื่องราวของดินแดนแห่งนี้กลับไปสู่โลกตะวันตก ชาวยุโรปกลุ่มนั้นคือชาวโปรตุเกส ซึ่งนับเป็นชาติยุโรปชาติแรกที่มีหลักฐานการติดต่อทางการทูตกับกรุงศรีอยุธยา

เหตุการณ์สำคัญเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2054 (ค.ศ. 1511) หลังจากโปรตุเกสเข้ายึดครองเมืองมะละกาได้สำเร็จ การเดินทางครั้งนั้นไม่เพียงเป็นจุดเริ่มต้นของความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับชาติตะวันตก แต่ยังเปิดโอกาสให้ชาวยุโรปได้รู้จักอาณาจักรที่มีความสำคัญทางการค้า และการเมืองแห่งหนึ่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แล้วชาวโปรตุเกสมองสยามในยุคนั้นอย่างไร ? มีเรื่องราวอะไรที่พวกเขาบันทึกเอาไว้บ้าง ?

โปรตุเกสส่งทูตมายังกรุงศรีอยุธยาเมื่อปี 1511

ในปี ค.ศ. 1511 โปรตุเกสภายใต้การนำของอาฟงซู ดึ อัลบูแกร์ก (Afonso de Albuquerque) สามารถยึดครองเมืองมะละกา ซึ่งเป็นศูนย์กลางการค้าสำคัญในคาบสมุทรมลายูได้สำเร็จ

หลังจากนั้น อัลบูแกร์กได้ส่งดูอาร์ต แฟร์นันเดส (Duarte Fernandes) เป็นทูตเดินทางมายังราชสำนักกรุงศรีอยุธยา เพื่อแจ้งข่าวเกี่ยวกับเหตุการณ์ที่มะละกา และสร้างความสัมพันธ์อันดีกับอาณาจักรสยาม ในขณะนั้นกรุงศรีอยุธยาปกครองโดยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ซึ่งครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. 2034-2072

การเดินทางครั้งนี้ถือเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของความสัมพันธ์ทางการทูตระหว่างสยามกับโปรตุเกส และเป็นหลักฐานสำคัญของการติดต่อระหว่างกรุงศรีอยุธยากับชาติตะวันตกในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16

สยามในสายตาชาวโปรตุเกส เป็นอาณาจักรแบบไหน ?

ชาวโปรตุเกสไม่ได้เดินทางมายังสยามโดยบังเอิญ แต่มีเหตุผลสำคัญเกี่ยวข้องกับผลประโยชน์ทางการเมือง และการค้า เพราะในเวลานั้นกรุงศรีอยุธยาเป็นอาณาจักรที่มีอำนาจ และมีความสัมพันธ์กับเมืองท่าต่างๆในภูมิภาค

เอกสารของชาวโปรตุเกสในยุคแรกสะท้อนให้เห็นว่า สยามเป็นดินแดนที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจ และการค้าระหว่างประเทศ โดยมีรายละเอียดที่น่าสนใจ เช่น

• เป็นอาณาจักรที่มีเมือง และเมืองท่าสำคัญหลายแห่ง
• มีประชากรจำนวนมาก และมีผู้ปกครองที่มีอำนาจ
• เป็นศูนย์กลางการค้ากับพ่อค้าต่างชาติ โดยเฉพาะพ่อค้าจากจีน
• มีสินค้า และทรัพยากรที่เป็นที่ต้องการของตลาดในภูมิภาค
• มีความสัมพันธ์ทางการเมืองกับดินแดนใกล้เคียง รวมถึงมะละกา

ข้อมูลเหล่านี้ทำให้เห็นว่า สยามไม่ได้เป็นดินแดนที่แยกตัวออกจากโลกภายนอก แต่มีบทบาทในเครือข่ายการค้า และความสัมพันธ์ระหว่างประเทศมาอย่างยาวนาน

The Suma Oriental บันทึกสำคัญที่กล่าวถึงอาณาจักรสยาม

อีกหนึ่งหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่น่าสนใจคือหนังสือ The Suma Oriental ผลงานของโทเม ปิเรส (Tomé Pires) นักเขียน และนักเดินทางชาวโปรตุเกส ซึ่งเรียบเรียงขึ้นในช่วงประมาณ ค.ศ. 1512-1515

หนังสือเล่มนี้เป็นบันทึกข้อมูลเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ เศรษฐกิจ การค้า และผู้คนในดินแดนตะวันออก ตั้งแต่บริเวณทะเลแดงไปจนถึงเอเชียตะวันออก โดยมีเนื้อหากล่าวถึงอาณาจักรสยาม และเมืองท่าต่างๆในภูมิภาคด้วย

สิ่งที่น่าสนใจคือ ปิเรสอธิบายว่าสยามเป็นดินแดนที่มีเมือง และผู้คนจำนวนมาก มีพ่อค้าต่างชาติเข้ามาค้าขาย โดยเฉพาะชาวจีน และมีความเชื่อมโยงกับเครือข่ายการค้าระหว่างประเทศ

The Suma Oriental จึงเป็นเอกสารสำคัญที่ช่วยให้นักประวัติศาสตร์เข้าใจภาพของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในมุมมองของชาวยุโรปช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16

จากการทูตสู่การค้า ความสัมพันธ์สยาม-โปรตุเกส

หลังจากการติดต่อครั้งแรกในปี ค.ศ. 1511 ความสัมพันธ์ระหว่างสองอาณาจักรได้พัฒนาต่อเนื่อง

ในปี ค.ศ. 1512 โปรตุเกสส่งคณะทูตอีกชุดหนึ่ง นำโดยอันโตนิโอ มิรันดา เด อาเซเวโด (António Miranda de Azevedo) มายังกรุงศรีอยุธยา เพื่อเจรจาความสัมพันธ์ และการค้า ต่อมาในปี ค.ศ. 1518 สยาม และโปรตุเกสได้ทำข้อตกลงด้านมิตรภาพ และการค้า ซึ่งถือเป็นหมุดหมายสำคัญของความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับชาติตะวันตก

การติดต่อดังกล่าวเปิดโอกาสให้เกิดการแลกเปลี่ยนสินค้า ความรู้ และเทคโนโลยีระหว่างกัน โดยเฉพาะอาวุธปืน และกระสุน ซึ่งโปรตุเกสมีบทบาทในการจัดหาให้แก่สยาม

นอกจากนี้ ยังมีชาวโปรตุเกสเดินทางเข้ามาตั้งถิ่นฐาน และประกอบอาชีพในกรุงศรีอยุธยา ทำให้เกิดชุมชนชาวโปรตุเกสที่มีบทบาทในประวัติศาสตร์ไทยต่อมาอีกหลายร้อยปี

รู้หรือไม่ ? ขนมไทยชื่อดังหลายชนิดได้รับอิทธิพลจากโปรตุเกส

ความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับโปรตุเกสไม่ได้ทิ้งร่องรอยไว้เพียงด้านการเมือง และการค้าเท่านั้น แต่ยังส่งอิทธิพลมาถึงวัฒนธรรมอาหารของไทยด้วย

หนึ่งในบุคคลสำคัญที่มักถูกกล่าวถึงคือ มาเรีย กียูมาร์ เด ปิญญา (Maria Guyomar de Pinha) หรือที่คนไทยรู้จักในชื่อท้าวทองกีบม้า ซึ่งมีเชื้อสายโปรตุเกส ญี่ปุ่น และมีบทบาทในราชสำนักสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช

เธอมีส่วนสำคัญในการเผยแพร่ตำรับขนมที่ใช้ไข่แดง และน้ำตาล ซึ่งได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมอาหารโปรตุเกส เช่น

• ฝอยทอง
• ทองหยิบ
• ทองหยอด

ขนมเหล่านี้ได้รับการปรับสูตรให้เข้ากับวัตถุดิบ และรสนิยมของคนไทย จนกลายเป็นขนมไทยที่มีชื่อเสียง และยังคงอยู่ในวัฒนธรรมอาหารของเราจนถึงปัจจุบัน จึงกล่าวได้ว่า ความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับโปรตุเกสไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการติดต่อระหว่างราชสำนัก แต่ยังส่งต่อมรดกทางวัฒนธรรมที่คนไทยคุ้นเคยกันดีมาจนถึงทุกวันนี้

สรุป : จุดเริ่มต้นความสัมพันธ์สยาม-ยุโรปเมื่อกว่า 500 ปีก่อน

การเดินทางของดูอาร์ต แฟร์นันเดสมายังกรุงศรีอยุธยาในปี ค.ศ. 1511 เป็นหลักฐานสำคัญของการเริ่มต้นความสัมพันธ์ทางการทูตระหว่างสยามกับโปรตุเกส ซึ่งเป็นชาติตะวันตกชาติแรกที่มีหลักฐานการติดต่อกับราชสำนักอยุธยา

บันทึกของชาวโปรตุเกส โดยเฉพาะ The Suma Oriental ของโทเม ปิเรส ยังช่วยเปิดเผยภาพของสยามในฐานะอาณาจักรที่มีเมืองท่า การค้าระหว่างประเทศ และความสัมพันธ์กับดินแดนต่างๆในเอเชีย

เรื่องราวเมื่อกว่า 500 ปีก่อนจึงไม่ได้เป็นเพียงประวัติศาสตร์การเดินทางของชาวต่างชาติ แต่ยังสะท้อนให้เห็นว่า กรุงศรีอยุธยาเป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายการค้า และการติดต่อระหว่างประเทศมาอย่างยาวนาน ก่อนที่โลกจะเข้าสู่ยุคโลกาภิวัตน์ในเวลาต่อมา