ทำไม “สะพานพุทธ” ยุคก่อนถึงเปิด-ปิดกลางสะพานให้เรือรบผ่านได้? เรื่องจริงที่คนกรุงเทพฯ ยุคนี้อาจไม่เคยเห็น!

ทำไม “สะพานพุทธ” ยุคก่อนถึงเปิด-ปิดกลางสะพานให้เรือรบผ่านได้? เรื่องจริงที่คนกรุงเทพฯ ยุคนี้อาจไม่เคยเห็น!

ถ้าใครเคยสัญจรผ่านสะพานพระพุทธยอดฟ้า หรือที่เราเรียกกันติดปากว่า “สะพานพุทธ” คงจะคุ้นเคยกับภาพสะพานเหล็กสีเขียวไข่กาอันเป็นเอกลักษณ์พาดข้ามแม่น้ำเจ้าพระยา เชื่อมระหว่างฝั่งพระนครกับฝั่งธนบุรี แต่รู้ไหมครับว่า ในอดีตเมื่อเกือบ 100 ปีก่อน สะพานแห่งนี้ไม่ได้เป็นแค่สะพานคอนกรีตอัดแรงที่นิ่งสนิทเหมือนในปัจจุบัน แต่มันสามารถ “ยกแยกเปิดออกจากกัน” ตรงกลางเพื่อให้เรือสินค้าและเรือรบขนาดใหญ่เดินทางผ่านเข้าออกได้!

ย้อนกลับไปในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 7) ประเทศไทยกำลังจะจัดงานเฉลิมฉลองกรุงเทพมหานครครบ 150 ปี ในปี พ.ศ. 2475 พระองค์จึงทรงมีพระราชดำริให้สร้างสะพานข้ามแม่น้ำเจ้าพระยาขึ้นเป็นแห่งแรก เพื่อเชื่อมการคมนาคมระหว่างสองฝั่งแม่น้ำ และเพื่อระลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณของสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ผู้ทรงสถาปนากรุงเทพฯ

ในยุคนั้น เทคโนโลยีการสร้างสะพานในไทยยังถือเป็นเรื่องใหม่มาก รัฐบาลจึงได้ว่าจ้างบริษัท Dorman Long จากประเทศอังกฤษ (บริษัทเดียวกับที่สร้างสะพานฮาร์เบอร์ในกรุงซิดนีย์ ประเทศออสเตรเลีย) มาเป็นผู้ดำเนินการออกแบบและก่อสร้าง ตัวโครงสร้างทำด้วยเหล็กกล้ากลมกลืนอย่างวิจิตรบรรจง

แต่โจทย์ใหญ่ของการสร้างสะพานข้ามแม่น้ำเจ้าพระยาในสมัยนั้น ไม่ใช่แค่เรื่องการรับน้ำหนักรถยนต์หรือรถรางเท่านั้น แต่เป็นเรื่องของ “การเดินเรือ” เพราะแม่น้ำเจ้าพระยาคือเส้นทางลำเลียงสินค้าหลักของประเทศ และเป็นช่องทางเข้าออกของเรือรบกองทัพเรือไทย หากสร้างสะพานตื้นหรือต่ำเกินไป เรือขนาดใหญ่จะไม่สามารถแล่นผ่านไปยังอู่เรือหลวงหรือท่าเรือชั้นในได้

วิศวกรชาวอังกฤษจึงออกแบบให้โครงสร้างตรงช่วงกลางของสะพานพุทธ เป็นแบบ “สะพานเปิด” (Bascule Bridge) โดยใช้ระบบเฟืองและมอเตอร์ไฟฟ้าขนาดใหญ่ในการยกท้องสะพานทั้งสองฝั่งขึ้น ทำมุมเกือบ 90 องศา คล้ายกับสะพานทาวเวอร์บริดจ์ในกรุงลอนดอน!

ในยุคนั้น เวลาที่มีเรือรบขนาดใหญ่หรือเรือขนาดยาวเดินทางผ่าน สัญญาณหวูดเตือนจะดังขึ้น เจ้าหน้าที่ประจำสะพานจะทำการกั้นจราจรทั้งสองฝั่ง รถยนต์ รถราง และคนที่เดินเท้าจะต้องหยุดรอ จากนั้นกลไกไฟฟ้าจะค่อยๆ ดึงโครงเหล็กหนักหลายร้อยตันแยกออกจากกันช้าๆ เปิดทางให้เรือแล่นผ่านกลางแม่น้ำอย่างงดงาม เป็นภาพที่ตื่นตาตื่นใจสำหรับคนยุคนั้นอย่างมาก

ทว่า เมื่อเวลาผ่านไป ระบบกลไกเปิด-ปิดสะพานเริ่มชำรุดตามกาลเวลา ประกอบกับการคมนาคมทางน้ำเปลี่ยนรูปแบบไป เรือรบขนาดใหญ่ย้ายไปจอดที่ฐานทัพเรือสมุทรปราการหรือสัตหีบ และการจราจรบนบกเริ่มหนาแน่นขึ้น การเปิดสะพานแต่ละครั้งสร้างปัญหาการจราจรติดขัดเป็นอย่างมาก ในที่สุด ในช่วงปี พ.ศ. 2500 เป็นต้นมา ทางการจึงได้ตัดสินใจเชื่อมโครงสร้างกลางสะพานให้ติดตายอย่างถาวร และยกเลิกการเปิด-ปิดสะพานไปตลอดกาล

ปัจจุบัน สะพานพุทธยังคงทำหน้าที่เป็นเส้นทางเดินทางหลักและจุดชมวิวริมแม่น้ำเจ้าพระยายามค่ำคืน แม้เราจะไม่สามารถเห็นภาพสะพานแยกออกจากกันได้อีกแล้ว แต่ถ้าใครได้มีโอกาสไปเดินเล่นบนสะพานพุทธ ลองสังเกตรอยต่อตรงช่วงกลางสะพานดูนะครับ นั่นคือร่องรอยประวัติศาสตร์ที่เคยบอกเล่าว่า ครั้งหนึ่งกรุงเทพฯ เคยมีสะพานยักษ์ที่เปิดทางให้เรือรบแล่นผ่านได้อย่างน่าภาคภูมิใจ