ทำไมพระภิกษุจึงห้ามใช้บาตรไม้

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บาตรเป็นของใช้ที่คนไทยคุ้นตาเวลาเห็นพระออกบิณฑบาต ส่วนใหญ่มักเป็นบาตรสีดำหรือสีโลหะ แต่ถ้ามีคนนำบาตรไม้สวย ๆ มาถวาย พระภิกษุจะใช้ได้หรือไม่ เรื่องนี้มีที่มาอยู่ในพระวินัยตั้งแต่สมัยพุทธกาล

ตามพระวินัยปิฎก พระพุทธเจ้าทรงห้ามภิกษุใช้บาตรไม้ โดยมีเหตุการณ์เกี่ยวกับ พระปิณโฑลภารทวาชะแสดงฤทธิ์เพื่อให้ได้บาตรไม้จันทน์ เป็นจุดเริ่มต้น ภิกษุรูปใดใช้บาตรไม้ ต้องอาบัติทุกกฏ

เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงราชคฤห์ เศรษฐีคนหนึ่งได้ปุ่มไม้แก่นจันทน์ราคาแพงมา จึงให้ช่างกลึงเป็นบาตร แล้วนำไปแขวนไว้บนปลายไม้ไผ่ที่ผูกต่อกันสูง พร้อมประกาศว่าหากสมณะหรือพราหมณ์ผู้ใดเป็นพระอรหันต์และมีฤทธิ์ ก็ให้เหาะขึ้นไปนำบาตรใบนั้นลงมา

เมื่อพระปิณโฑลภารทวาชะผ่านไป ท่านเหาะขึ้นไปปลดบาตร แล้วนำบาตรเวียนรอบเมืองสามรอบ เศรษฐีรับบาตรไปใส่ของเคี้ยวถวายจนเต็ม ก่อนที่พระเถระจะกลับไปยังอาราม ผู้คนทราบข่าวจึงพากันติดตามและส่งเสียงอึกทึก

เมื่อพระพุทธเจ้าทรงทราบเรื่อง จึงทรงเรียกประชุมสงฆ์และสอบถามพระปิณโฑลภารทวาชะ จากนั้นทรงตำหนิว่าการแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ต่อหน้าคฤหัสถ์เพื่อให้ได้บาตรไม้เป็นการกระทำที่ไม่เหมาะสมกับสมณะ และไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใส

พระองค์ทรงห้ามภิกษุแสดงอิทธิปาฏิหาริย์แก่คฤหัสถ์ โดยผู้ฝ่าฝืนต้องอาบัติทุกกฏ และทรงให้ทำลายบาตรไม้ใบนั้น บดให้ละเอียดเพื่อใช้เป็นยาหยอดตาของภิกษุทั้งหลาย พร้อมกันนั้นทรงบัญญัติห้ามภิกษุใช้บาตรไม้

จุดที่ควรแยกให้ชัดคือ พระวินัยตอนนี้เล่าเหตุการณ์เรื่องการแสดงฤทธิ์เป็นต้นเหตุของข้อห้าม แต่ไม่ได้ระบุว่าเหตุผลที่ห้ามคือไม้ดูดซึมน้ำ ล้างยาก หรือเป็นแหล่งสะสมเชื้อโรค แม้เรื่องการดูแลความสะอาดภาชนะจะเป็นเรื่องที่ควรใส่ใจ ก็ไม่ควรนำมาอ้างว่าเป็นเหตุผลที่พระไตรปิฎกตอนนี้ระบุไว้

ส่วนบาตรที่ทรงอนุญาต พระวินัยอีกตอนหนึ่งระบุไว้สองชนิด คือ บาตรเหล็กและบาตรดิน โดยตอนเดียวกันยังกล่าวถึงการห้ามใช้บาตรที่ทำจากวัสดุหลายชนิด เช่น ทองคำและเงิน หลังมีชาวบ้านตำหนิภิกษุที่ใช้บาตรลักษณะดังกล่าว

เรื่องบาตรไม้จึงเกี่ยวข้องทั้งกับข้อกำหนดเรื่องของใช้และความประพฤติของภิกษุ พระวินัยบันทึกเหตุการณ์ที่พระเถระแสดงฤทธิ์เพื่อให้ได้สิ่งของไว้ ก่อนวางข้อห้ามสำหรับพระสงฆ์ต่อมา สำหรับญาติโยมที่ต้องการถวายบาตร การเลือกบาตรที่เหมาะกับพระวินัยและสอบถามความต้องการของวัดก่อน ก็ช่วยให้ของที่ถวายเป็นประโยชน์แก่ผู้รับได้