ปลาใช้เหงือกดึงออกซิเจนจากน้ำได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลามองปลาว่ายน้ำ เรามักเห็นปากกับฝาปิดเหงือกขยับเป็นจังหวะเหมือนมันกำลังเคี้ยวน้ำอยู่ตลอด นั่นคือการหายใจของปลา ปลาส่วนใหญ่ไม่ได้แยก “ออกซิเจนในน้ำ” ออกมาเป็นฟอง แต่ดึงออกซิเจนที่ละลายปนอยู่ในน้ำเข้าสู่เลือดผ่านเหงือก

ลำดับง่าย ๆ คือ ปลาอ้าปากให้น้ำไหลเข้า แล้วบีบส่งน้ำผ่านเหงือก จากนั้นน้ำไหลออกทางช่องใต้ฝาปิดเหงือกด้านข้างหัว น้ำไม่ได้ถูกกลืนลงท้องเพื่อหายใจ แต่ถูกใช้เป็นกระแสน้ำพาออกซิเจนมาสัมผัสผิวเหงือก

ภายในเหงือกมีเส้นเหงือกสีแดงจำนวนมาก แต่ละเส้นแตกแขนงเป็นแผ่นเล็ก ๆ บางมาก เรียกว่าแลมิลลา พื้นผิวรวมกันกว้างกว่าที่ตาเห็นมาก และเต็มไปด้วยเส้นเลือดฝอย ผนังระหว่างน้ำกับเลือดบางมาก จึงให้ก๊าซผ่านได้ง่าย

เมื่อมีน้ำใหม่ไหลผ่าน ออกซิเจนที่ละลายในน้ำจะเคลื่อนจากฝั่งที่มีมากกว่า เข้าสู่เลือดที่มีออกซิเจนน้อยกว่า ขณะเดียวกันคาร์บอนไดออกไซด์จากเลือดก็เคลื่อนออกไปกับน้ำ นี่คือการแลกเปลี่ยนก๊าซ ไม่ต่างจากหลักการที่ปอดมนุษย์แลกเปลี่ยนก๊าซกับอากาศ เพียงแต่ของปลาใช้ “น้ำ” แทนอากาศ

เหงือกของปลามีความสามารถพิเศษอีกอย่าง คือเลือดกับน้ำมักไหลสวนทางกันตามแนวแผ่นเหงือก วิธีนี้ช่วยให้เลือดยังเจอน้ำที่มีออกซิเจนมากกว่าตลอดระยะทาง จึงรับออกซิเจนได้มีประสิทธิภาพกว่าหากทั้งสองไหลไปทางเดียวกัน

เหตุที่ปลาต้องขยับปากและฝาปิดเหงือกแทบตลอดเวลา เพราะในน้ำมีออกซิเจนละลายน้อยกว่าในอากาศมาก ถ้าน้ำนิ่ง อุ่น สกปรก หรือมีปลาหนาแน่น ออกซิเจนในน้ำจะลดลง ปลาอาจหายใจถี่ ว่ายขึ้นฮุบผิวน้ำ หรือถึงขั้นตายได้

ปลาบางชนิดสูบน้ำผ่านเหงือกได้แม้อยู่นิ่ง เช่น ปลาทองหรือปลานิล แต่ปลาที่ว่ายเร็วบางกลุ่มต้องอาศัยการว่ายไปข้างหน้าให้น้ำไหลเข้าปากและผ่านเหงือกอย่างต่อเนื่อง หากหยุดว่ายนานเกินไปก็รับออกซิเจนไม่พอ

สรุปคือ ปลานำน้ำเข้าปากจริง แต่เป้าหมายไม่ใช่ดื่มน้ำ น้ำคือทางส่งออกซิเจนไปที่เหงือก ส่วนเหงือกคือแผงแลกเปลี่ยนก๊าซขนาดใหญ่ที่ย้ายออกซิเจนจากน้ำเข้าเลือด แล้วส่งคาร์บอนไดออกไซด์กลับออกมากับน้ำที่ไหลทิ้งไป