จาก “เมืองเก่า” สู่ 77 จังหวัด ชื่อบ้านเมืองของไทยที่ซ่อนเรื่องราวไว้ในทุกชื่อ

เคยสงสัยกันไหมว่า จังหวัดที่เราอาศัยอยู่ทุกวันนี้ เมื่อหลายร้อยปีก่อนเคยเรียกว่าอะไร? ชื่ออย่าง “เชียงใหม่” “นครราชสีมา” “นครศรีธรรมราช” หรือ “ลำพูน” ล้วนมีประวัติศาสตร์ยาวนาน และหลายแห่งไม่ได้มีชื่อเดียวตลอดมา บางชื่อเป็นชื่อเมืองโบราณ บางชื่อเป็นชื่อชุมชนเดิม บางชื่อเป็นชื่อแคว้นหรืออาณาจักร และบางชื่อก็เปลี่ยนไปตามการย้ายศูนย์กลางเมืองหรือการปรับระบบการปกครอง

จึงเกิดเป็นเรื่องน่าสนใจว่า ชื่อจังหวัดในปัจจุบันจำนวนมากคือชั้นหนึ่งของประวัติศาสตร์ที่ถูกทับซ้อนอยู่บนชื่อบ้านเมืองในอดีต

อย่างไรก็ตาม รายการที่นิยมเผยแพร่ในอินเทอร์เน็ตว่า “77 ชื่อจังหวัดในอดีต” ควรอ่านด้วยความระมัดระวัง เพราะคำว่า “ชื่อเก่า” ในแต่ละรายการมีความหมายไม่เหมือนกันทั้งหมด บางชื่อเป็นชื่อเดิมของเมืองเดียวกันจริง ๆ ขณะที่บางชื่อเป็นชื่อเมืองโบราณที่ตั้งอยู่ในบริเวณจังหวัดปัจจุบัน หรือเป็นชื่อที่ปรากฏในตำนานและเอกสารโบราณ ไม่ได้หมายความว่าเป็น “ชื่อจังหวัด” ในระบบการปกครองแบบปัจจุบันโดยตรง

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือ เชียงใหม่ ซึ่งแหล่งข้อมูลของจังหวัดระบุชื่อในอดีตว่า “นพบุรีศรีนครพิงค์เชียงใหม่” ขณะที่หน่วยงานด้านศิลปวัฒนธรรมระบุ “นพบุรีศรีนครพิงค์” เป็นชื่อเมืองเก่าเชียงใหม่ ดังนั้นคำว่า “เวียงพิงค์” ที่มักใช้เรียกกันจึงเป็นการย่อหรือเรียกโดยอิงส่วนหนึ่งของชื่อประวัติศาสตร์ ไม่ใช่ชื่อทางราชการแบบจังหวัดในยุคปัจจุบัน

🏔️ ภาคเหนือ ดินแดนแห่งเมืองล้านนา

หากพูดถึงชื่อเมืองเก่า สิ่งที่น่าสนใจที่สุดแห่งหนึ่งคือภาคเหนือ เพราะพื้นที่จำนวนมากเคยเป็นส่วนหนึ่งของโลกวัฒนธรรมล้านนาและมีระบบ “เมือง” ที่แตกต่างจากระบบจังหวัดในปัจจุบัน

ลำพูน เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนมาก เมืองแห่งนี้เคยเป็นศูนย์กลางของ หริภุญไชย ซึ่งเป็นนครโบราณสำคัญในลุ่มน้ำปิง กรมศิลปากรระบุว่าหริภุญไชยเป็นนครสำคัญของพื้นที่ และจังหวัดลำพูนเองก็ระบุว่าเมืองเดิมชื่อ “เมืองหริภุญไชย”

ลำปาง ก็มีร่องรอยของเมืองโบราณสำคัญในชื่อ เขลางค์นคร ซึ่งปรากฏอยู่ในเอกสารและแผนที่ประวัติศาสตร์ของล้านนา เช่นเดียวกับหริภุญไชย

ส่วน พะเยา มีประวัติสัมพันธ์กับชื่อ “พยาว” และ “ภูกามยาว” โดยหน่วยงานราชการท้องถิ่นอธิบายว่าชื่อพะเยามีความเกี่ยวข้องกับเทือกเขาภูยาวหรือภูกามยาวในพื้นที่

เมื่อมองแผนที่การค้าของล้านนาที่จัดทำโดยกรมศิลปากร จะเห็นเมืองสำคัญจำนวนมากที่ปัจจุบันเราคุ้นชื่อกันดี เช่น เชียงใหม่ เชียงราย ลำพูน ลำปาง พะเยา น่าน และแพร่ ล้วนเชื่อมโยงกันด้วยเส้นทางการค้าและแม่น้ำในโลกของล้านนาในอดีต

🏛️ ภาคกลาง ชื่อเมืองที่เดินทางผ่านยุคสมัย

ภาคกลางก็เต็มไปด้วยชื่อเก่าที่น่าสนใจ เช่น ลพบุรี ซึ่งสัมพันธ์กับชื่อ “ละโว้” เมืองโบราณที่มีความสำคัญมายาวนาน ขณะที่ นครปฐม มีความสัมพันธ์กับชื่อเมืองนครไชยศรีในประวัติศาสตร์ของพื้นที่

พระนครศรีอยุธยา เองก็เป็นกรณีที่ควรแยกให้ชัดระหว่าง “อโยธยา” กับ “อยุธยา” เพราะชื่อทั้งสองเกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์ของพื้นที่ แต่ไม่ได้หมายความว่าเป็นชื่อเดียวกันในทุกยุคทุกสมัย

หลักฐานจากแผนที่โบราณช่วยให้เราเห็นภาพความแตกต่างของโลกในอดีตได้ดีมาก แผนที่กรุงศรีอยุธยาฉบับเก่าที่เก็บรักษาในสายงานหอสมุดแห่งชาติแสดงตำแหน่งวัดและโครงสร้างของกรุงเก่าในช่วงรัตนโกสินทร์ตอนต้น ทำให้เห็นว่า “เมือง” ในอดีตมีภูมิศาสตร์และองค์ประกอบแตกต่างจากจังหวัดในปัจจุบันอย่างไร

ส่วน สมุทรปราการ ก็มีเรื่องราวของ “พระประแดง” เข้ามาเกี่ยวข้องอย่างมาก แต่ไม่ได้หมายความว่าสมุทรปราการเคยมีชื่อเดิมเป็นพระประแดงแบบตรง ๆ ในทุกช่วงเวลา จังหวัดสมุทรปราการอธิบายว่าเมืองพระประแดงเป็นเมืองหน้าด่านเก่า และต่อมามีการสร้างเมืองสมุทรปราการขึ้นใหม่ ก่อนที่ในช่วงหนึ่งจะมีทั้งเมืองสมุทรปราการและจังหวัดพระประแดงอยู่ในระบบการปกครอง ก่อนจังหวัดพระประแดงจะถูกยุบรวมกับสมุทรปราการในเวลาต่อมา

นี่จึงเป็นตัวอย่างที่ดีว่า “ชื่อเก่าของพื้นที่” กับ “ชื่อเดิมของจังหวัด” ไม่จำเป็นต้องเป็นสิ่งเดียวกัน

🌾 ภาคอีสาน ชื่อเมืองโบราณที่ยังอยู่ในความทรงจำ

ภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีชื่อโบราณจำนวนมากที่น่าสนใจ เช่น ร้อยเอ็ด ซึ่งมีความสัมพันธ์กับชื่อ สาเกตนคร ในตำนานอุรังคธาตุ แหล่งข้อมูลของสำนักงานท้องถิ่นจังหวัดร้อยเอ็ดอธิบายว่าสาเกตนครหรือเมืองร้อยเอ็ดประตูเป็นชื่อที่ปรากฏในตำนาน และคำว่า “ร้อยเอ็ดประตู” มีข้ออธิบายทางประวัติศาสตร์หลายแนวทาง ไม่ควรตีความตรง ๆ ว่าเมืองแห่งนี้มีประตูเมืองจริง 101 ประตู

ขณะที่ นครราชสีมา มีประวัติซับซ้อนกว่าการเรียกว่า “โคราช” เพียงอย่างเดียว แหล่งข้อมูลราชการระบุว่าเมืองโบราณในพื้นที่เกี่ยวข้องกับ เมืองเสมา และ เมืองโคราฆปุระ ก่อนที่ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชจะมีการสร้างเมืองใหม่และใช้ชื่อ “นครราชสีมา” โดยประชาชนทั่วไปยังคงนิยมเรียกว่า “โคราช”

ศรีสะเกษ ก็เป็นอีกตัวอย่างที่น่าสนใจ เพราะชื่อ “เมืองขุขันธ์” มีความสัมพันธ์กับประวัติการปกครองของพื้นที่ ก่อนมีการย้ายที่ตั้งเมืองและเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการปกครองหลายครั้งในช่วงต้นศตวรรษที่ 20

ดังนั้น หากเห็นคำว่า “จังหวัดนี้ชื่อเก่าคือเมืองนั้น” จึงควรถามต่อว่า ชื่อดังกล่าวเป็นชื่อเมืองในยุคใด ตั้งอยู่ตรงไหน และมีสถานะทางการปกครองอย่างไร

🌊 ภาคตะวันออกและตะวันตก ชื่อเมืองที่ผูกกับภูมิประเทศ

ทางตะวันออกอย่าง ฉะเชิงเทรา เป็นจังหวัดที่คนไทยจำนวนมากคุ้นกับชื่อ “แปดริ้ว” ซึ่งเป็นชื่อเรียกที่ยังคงใช้ในชีวิตประจำวันจนถึงปัจจุบัน ขณะที่ จันทบุรี และ ตราด ก็มีประวัติการตั้งถิ่นฐานและการเปลี่ยนศูนย์กลางเมืองหลายยุค

ส่วน กาญจนบุรี มีชื่อ “ปากแพรก” ที่สัมพันธ์กับพื้นที่ชุมชนและจุดยุทธศาสตร์บริเวณที่แม่น้ำมาบรรจบกัน ส่วน เพชรบุรี มีชื่อโบราณ “พริบพรี” ซึ่งเป็นชื่อที่ปรากฏในเอกสารประวัติศาสตร์หลายยุค

ชื่อเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่าเมืองโบราณมักเกิดขึ้นตรงบริเวณที่มีความสำคัญ เช่น จุดบรรจบของแม่น้ำ เส้นทางการค้า เมืองหน้าด่าน หรือพื้นที่ที่สามารถควบคุมเส้นทางเดินทางระหว่างภูมิภาคได้

🌴 ภาคใต้ ชื่อเมืองจากอาณาจักรและภาษาหลากหลาย

ลงมาทางภาคใต้ ชื่อเก่าก็ยิ่งสะท้อนความหลากหลายทางวัฒนธรรม นครศรีธรรมราช มีความสัมพันธ์กับชื่อ “ตามพรลิงค์” ซึ่งเป็นชื่อรัฐหรือศูนย์กลางทางการเมืองโบราณที่มีความสำคัญในคาบสมุทรมลายู

ภูเก็ต มีชื่อที่เกี่ยวข้องกับคำว่า “บูกิต” ซึ่งมีรากศัพท์ในกลุ่มภาษามลายู หมายถึงภูเขาหรือเนินเขา ขณะที่ สงขลา มีความเกี่ยวข้องกับชื่อ “สิงหนคร” ในประวัติศาสตร์ของพื้นที่

ส่วน สุราษฎร์ธานี ก็มีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับ ไชยา ซึ่งเป็นเมืองโบราณสำคัญของภาคใต้ และเป็นหนึ่งในพื้นที่ที่มีหลักฐานทางโบราณคดีสะท้อนเครือข่ายการค้าทางทะเลของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

สิ่งเหล่านี้ทำให้เห็นว่า ชื่อสถานที่ไม่ได้เป็นเพียงคำเรียกบนแผนที่ แต่สามารถบอกเราได้ถึง ภาษา ผู้คน เส้นทางการค้า ศาสนา และอำนาจทางการเมือง ที่เคยหมุนเวียนอยู่ในพื้นที่นั้น

🗺️ แล้ว “77 จังหวัด” จริงหรือ?

จุดหนึ่งที่ควรแก้จากรายการที่ส่งมาคือ บึงกาฬถูกระบุซ้ำ 2 ครั้ง ในข้อความเดิม คือทั้ง “ชัยบุรี” และ “อำเภอไชยบุรี” ดังนั้นรายการดังกล่าวจึงไม่ได้เป็นรายชื่อ 77 จังหวัดที่ไม่ซ้ำกันทั้งหมด

อีกทั้งประเทศไทยในระบบปัจจุบันมี 76 จังหวัด และกรุงเทพมหานคร ซึ่งเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ ไม่ใช่จังหวัดตามสถานะทางกฎหมายแบบเดียวกับ 76 จังหวัด แม้ในการนับทั่วไปมักพูดว่า “77 จังหวัด” ก็ตาม เอกสารสถิติของกรมการปกครองก็แยกกรุงเทพมหานครออกจาก “จังหวัดต่าง ๆ” อย่างชัดเจน

ดังนั้น รายชื่อที่ส่งมาจึงเหมาะจะนำเสนอในฐานะ “ชื่อเมืองและชื่อพื้นที่ในอดีตที่เกี่ยวข้องกับจังหวัดไทยในปัจจุบัน” มากกว่าการเรียกว่า “ชื่อจังหวัดเดิมทั้ง 77 จังหวัด” แบบตรงตัว

และนี่เองคือเสน่ห์ของประวัติศาสตร์ท้องถิ่น เพราะเมื่อเราลองย้อนกลับไปดูชื่อเก่า ๆ เราอาจพบว่า จังหวัดที่เราเรียกกันทุกวันนั้นเคยเป็นเมืองคนละแห่ง เคยมีศูนย์กลางอยู่คนละตำแหน่ง หรือแม้แต่เคยอยู่ภายใต้ระบบการปกครองคนละรูปแบบ

จาก “หริภุญไชย” สู่ลำพูน จาก “เขลางค์นคร” สู่ลำปาง จาก “สาเกตนคร” สู่ร้อยเอ็ด และจาก “โคราฆปุระ–เสมา” สู่โคราชในวันนี้ ชื่อเหล่านี้คือร่องรอยของผู้คนและเมืองที่ยังคงหลงเหลืออยู่ในแผนที่ประเทศไทยยุคปัจจุบัน

เพราะฉะนั้น ครั้งต่อไปที่เดินทางกลับบ้าน ลองถามคนเฒ่าคนแก่ในพื้นที่ดูสักครั้งว่า “บ้านเราแต่ก่อนเขาเรียกว่าอะไร?” บางทีคำตอบเพียงคำเดียว อาจพาเราเดินทางย้อนกลับไปไกลกว่าที่คิดหลายร้อยปีเลยก็ได้ 🇹🇭