ย้อนรอยกว่า 100 ปี ใครคือ คนไทยคนแรกที่ถือกรมธรรม์ประกันชีวิต

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับประวัติความเป็นมาของธุรกิจประกันชีวิตในประเทศไทย แล้วอดตั้งคำถามไม่ได้ว่า หากย้อนกลับไปในอดีต คนไทยคนแรกที่ตัดสินใจทำประกันชีวิตนั้นเป็นใคร และในยุคที่คำว่า “ประกันชีวิต” ยังเป็นเรื่องใหม่ คนไทยเริ่มรู้จักแนวคิดนี้ได้อย่างไร

คำถามนี้ฟังดูเหมือนเป็นเรื่องใกล้ตัว แต่เมื่อย้อนกลับไปดูประวัติศาสตร์จริง ๆ กลับมีเรื่องราวน่าสนใจซ่อนอยู่ไม่น้อย เพราะทุกวันนี้ประกันชีวิตเป็นสิ่งที่คนจำนวนมากคุ้นเคย หลายคนซื้อไว้เพื่อดูแลครอบครัว วางแผนการเงิน เตรียมเงินไว้ใช้ในวัยเกษียณ หรือสร้างหลักประกันให้คนข้างหลัง แต่เมื่อกว่าร้อยปีก่อน แนวคิดเช่นนี้ยังถือว่าเป็นเรื่องใหม่สำหรับสังคมสยาม

ชื่อที่ปรากฏในเอกสารและสื่อความรู้ด้านการประกันชีวิตของไทยเมื่อพูดถึง “ผู้ถือกรมธรรม์ประกันชีวิตคนแรกของไทย” คือ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ หรือ ช่วง บุนนาค ขุนนางชั้นผู้ใหญ่ผู้มีบทบาทสำคัญในประวัติศาสตร์การเมืองการปกครองของสยามในช่วงเปลี่ยนผ่านเข้าสู่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

แต่เรื่องนี้มีรายละเอียดที่ต้องทำความเข้าใจให้ถูกต้องเสียก่อน เพราะกรมธรรม์ดังกล่าว ไม่ได้มาจากบริษัทประกันชีวิตสัญชาติไทย หากเป็นธุรกิจประกันชีวิตจากต่างประเทศที่เข้ามาในสยามในยุคที่การค้ากับโลกตะวันตกกำลังขยายตัว

ดังนั้น เรื่องราวของ “ประกันชีวิตฉบับแรก” จึงไม่ใช่เพียงเรื่องของกรมธรรม์หนึ่งฉบับ หากยังเป็นภาพสะท้อนว่าแนวคิดทางการเงินจากโลกตะวันตกค่อย ๆ เดินทางเข้ามาในสังคมไทยได้อย่างไร

“ช่วง บุนนาค” คือใคร เหตุใดจึงมีชื่ออยู่ในประวัติศาสตร์ประกันชีวิต?

สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ มีนามเดิมว่า ช่วง บุนนาค เกิดเมื่อ พ.ศ. 2351 และเป็นบุคคลสำคัญของตระกูลบุนนาค ซึ่งมีบทบาทอย่างมากในราชการสยามในช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์

ท่านเข้ารับราชการตั้งแต่วัยหนุ่ม และก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งสำคัญในราชการ ก่อนจะมีบทบาทอย่างสูงในช่วงต้นรัชกาลที่ 5

เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชย์ใน พ.ศ. 2411 พระองค์ยังทรงพระเยาว์ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์จึงได้รับแต่งตั้งให้เป็น ผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน ตั้งแต่ พ.ศ. 2411 ถึง พ.ศ. 2416

ประวัติศาสตร์การเมืองไทยจึงจารึกชื่อของท่านเอาไว้ในฐานะขุนนางผู้มีอำนาจและบทบาทสูงในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของบ้านเมือง

และในอีกด้านหนึ่ง ชื่อของท่านก็ปรากฏอยู่ในประวัติศาสตร์ธุรกิจประกันชีวิตไทยด้วย เพราะมีเอกสารความรู้ด้านการประกันชีวิตระบุว่า สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์เป็นผู้ถือกรมธรรม์ประกันชีวิตคนแรกของประเทศไทย

เรื่องนี้จึงน่าสนใจตรงที่บุคคลสำคัญซึ่งอยู่ในยุคที่สังคมสยามกำลังรับแนวคิดและระบบใหม่จากต่างประเทศ กลับเป็นชื่อแรก ๆ ที่ถูกบันทึกไว้ในประวัติศาสตร์ของธุรกิจประกันชีวิตไทย

ประกันชีวิตเข้ามาในสยามได้อย่างไร?

ต้องย้อนกลับไปในช่วงรัชกาลที่ 5 ซึ่งเป็นยุคที่สยามมีความสัมพันธ์กับต่างประเทศเพิ่มขึ้นอย่างมาก ทั้งด้านการค้า การทูต การคมนาคม และระบบเศรษฐกิจ

แนวคิดเรื่องประกันชีวิตเป็นหนึ่งในสิ่งที่เดินทางเข้ามาพร้อมกับการติดต่อกับโลกตะวันตก

เอกสารประวัติศาสตร์ธุรกิจประกันชีวิตที่มีการเผยแพร่ในประเทศไทยระบุว่า ในระยะแรกมีบริษัทต่างประเทศเข้ามาดำเนินกิจการผ่านตัวแทน โดยมีการกล่าวถึง บริษัทอีสต์ เอเชียติก (East Asiatic Company) ในฐานะตัวแทนของ The Equitable Life Assurance Society of London จากอังกฤษ

จากนั้นจึงมีการเสนอขายประกันชีวิตแก่บุคคลในสยาม และชื่อของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ก็ปรากฏขึ้นในฐานะผู้ถือกรมธรรม์คนแรกที่มีการกล่าวถึงในประวัติศาสตร์การประกันชีวิตไทย

สิ่งที่ต้องจำให้แม่นก็คือ ประกันชีวิตเข้ามาในสยามก่อนที่จะมีบริษัทประกันชีวิตของคนไทย

นี่เป็นคนละเรื่องกับประวัติการก่อตั้งบริษัทประกันชีวิตไทยในเวลาต่อมา

แล้วกรมธรรม์ในยุคนั้นเหมือนกับประกันชีวิตสมัยนี้หรือไม่?

คำตอบคือไม่เหมือนเสียทีเดียว

ข้อมูลด้านการศึกษาการประกันชีวิตที่เผยแพร่ในประเทศไทยกล่าวถึงกรมธรรม์ยุคแรกว่าเกี่ยวข้องกับ “ทอนไทน์” หรือ Tontine Policy ซึ่งเป็นรูปแบบผลิตภัณฑ์ทางการเงินที่มีความแตกต่างจากกรมธรรม์ที่คนไทยคุ้นเคยในปัจจุบัน

คำว่า Tontine มีประวัติย้อนไปในยุโรป และเกี่ยวข้องกับการรวมเงินของผู้เข้าร่วมแล้วจัดสรรผลประโยชน์ตามเงื่อนไขของโครงการ เมื่อเวลาผ่านไป รูปแบบดังกล่าวถูกนำไปประยุกต์ใช้กับผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวข้องกับการประกันชีวิต

อย่างไรก็ตาม จุดนี้ต้องระวังเป็นพิเศษ เพราะข้อมูลเกี่ยวกับ ชื่อบริษัท รายละเอียดแบบกรมธรรม์ วันที่เริ่มสัญญา จำนวนเงินเอาประกัน และเลขที่กรมธรรม์ฉบับแรก ไม่ได้ปรากฏครบถ้วนในแหล่งข้อมูลสาธารณะทุกแห่ง

ดังนั้น การเขียนว่ากรมธรรม์ฉบับแรกมีรายละเอียดอย่างหนึ่งอย่างใดแบบฟันธง โดยไม่มีเอกสารต้นฉบับรองรับ อาจทำให้ประวัติศาสตร์คลาดเคลื่อนได้

สิ่งที่กล่าวได้อย่างระมัดระวังคือ เอกสารด้านการประกันชีวิตของไทยมีการระบุถึงสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ว่าเป็นผู้ถือกรมธรรม์ประกันชีวิตคนแรก และประกันชีวิตในระยะแรกของสยามเกี่ยวข้องกับบริษัทต่างประเทศ

คนไทยมีประกันชีวิต แต่ยังไม่มีบริษัทประกันชีวิตของตัวเอง

ตรงนี้เป็นอีกประเด็นที่หลายคนอาจเข้าใจผิด

เมื่อได้ยินว่า “คนไทยคนแรกทำประกันชีวิต” หลายคนอาจนึกภาพว่ามีบริษัทประกันชีวิตของไทยออกกรมธรรม์ให้ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5

แต่ความจริงไม่ได้เป็นเช่นนั้น

ในเวลานั้นธุรกิจประกันชีวิตยังอยู่ในช่วงเริ่มต้น และเกี่ยวข้องกับบริษัทจากต่างประเทศ ก่อนที่กิจการประกันชีวิตในประเทศไทยจะค่อย ๆ พัฒนาขึ้นในเวลาต่อมา

สมาคมประกันชีวิตไทยระบุว่า การออกประกาศให้มีการจดทะเบียนเพื่อประกอบธุรกิจประกันชีวิตและประกันภัยในประเทศไทยเกิดขึ้นเป็นครั้งแรกในสมัยรัชกาลที่ 7 เมื่อวันที่ 31 กรกฎาคม พ.ศ. 2472 ซึ่งต่อมาวันดังกล่าวถูกกำหนดให้เป็น “วันประกันชีวิตแห่งชาติ”

จากนั้นวงการประกันชีวิตไทยจึงค่อย ๆ มีพัฒนาการอย่างต่อเนื่อง

และอีกหมุดหมายหนึ่งที่สำคัญมากเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2485

บริษัทประกันชีวิตแห่งแรกของคนไทยเกิดขึ้นเมื่อใด?

บริษัทที่หลายคนรู้จักกันดีในปัจจุบันอย่าง บริษัท ไทยประกันชีวิต จำกัด (มหาชน) มีประวัติการก่อตั้งย้อนกลับไปถึงวันที่ 22 มกราคม พ.ศ. 2485

ข้อมูลจากบริษัทระบุว่า ไทยประกันชีวิตก่อตั้งขึ้นโดยคนไทยและมีรากฐานการดำเนินงานยาวนานกว่า 80 ปี

จุดนี้จึงช่วยให้เราเห็นเส้นเวลาได้ชัดขึ้นว่า ระหว่าง “คนไทยคนแรกที่มีการบันทึกว่าถือกรมธรรม์” กับ “บริษัทประกันชีวิตที่ก่อตั้งโดยคนไทย” เป็นเหตุการณ์คนละช่วงเวลากัน

พูดให้เข้าใจง่ายที่สุดคือ

ช่วง บุนนาค อยู่ในประวัติศาสตร์ช่วงแรกของการเข้ามาของประกันชีวิตจากต่างประเทศในสยาม

ขณะที่ ไทยประกันชีวิต เกิดขึ้นในอีกหลายสิบปีต่อมา ในยุคที่ธุรกิจประกันชีวิตในประเทศไทยเริ่มมีรากฐานชัดเจนมากขึ้น

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าเหตุใดเราจึงไม่ควรนำสองเรื่องนี้มาปะปนกัน

จากเรื่องไกลตัวของขุนนาง สู่เรื่องใกล้ตัวของคนธรรมดา

ถ้ามองจากชีวิตคนไทยในปัจจุบัน ความคิดเรื่องประกันชีวิตอาจดูเป็นเรื่องธรรมดาไปแล้ว

คนวัยทำงานจำนวนไม่น้อยมีกรมธรรม์ติดตัว บางคนทำประกันเพื่อคุ้มครองครอบครัว บางคนเน้นการออม บางคนเตรียมไว้สำหรับวัยเกษียณ ขณะที่บางคนใช้ประกันชีวิตเป็นส่วนหนึ่งของการวางแผนมรดกและจัดการความเสี่ยงทางการเงิน

แต่ถ้าย้อนกลับไปในสมัยรัชกาลที่ 5 ภาพดังกล่าวแตกต่างกันอย่างมาก

เวลานั้นไม่มีแอปพลิเคชันให้กรอกข้อมูล ไม่มีตัวแทนเดินทางไปพบลูกค้าด้วยรถยนต์ ไม่มีการส่งเอกสารผ่านโทรศัพท์มือถือ และไม่มีเว็บไซต์ให้เปรียบเทียบเบี้ยประกันเหมือนในปัจจุบัน

แนวคิดเรื่องการจ่ายเงินในวันนี้เพื่อแลกกับหลักประกันสำหรับเหตุการณ์ในอนาคต จึงเป็นเรื่องใหม่สำหรับสังคมไทยอย่างแท้จริง

และการที่บุคคลระดับสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ปรากฏชื่อในประวัติศาสตร์ช่วงแรกของการประกันชีวิต ก็สะท้อนให้เห็นว่าแนวคิดทางการเงินจากโลกตะวันตกเริ่มเข้ามามีพื้นที่ในสังคมสยามแล้ว

จากสิ่งที่ครั้งหนึ่งอาจเป็นเรื่องของคนเพียงไม่กี่คน ค่อย ๆ พัฒนากลายเป็นธุรกิจขนาดใหญ่ที่ประชาชนทั่วไปเข้าถึงได้

ปัจจุบัน สมาคมประกันชีวิตไทยรายงานว่าธุรกิจประกันชีวิตไทยมีเบี้ยประกันภัยรับรวมในช่วงครึ่งแรกของปี 2568 อยู่ที่ 326,588 ล้านบาท สะท้อนให้เห็นขนาดของอุตสาหกรรมที่เติบโตขึ้นอย่างมากเมื่อเทียบกับยุคเริ่มต้น

แน่นอนว่า ตัวเลขในปัจจุบันไม่สามารถนำไปเปรียบเทียบตรง ๆ กับยุคกว่าร้อยปีก่อนได้ เพราะทั้งเศรษฐกิจ จำนวนประชากร กฎหมาย ค่าเงิน และโครงสร้างธุรกิจเปลี่ยนแปลงไปทั้งหมด แต่ตัวเลขดังกล่าวช่วยให้เห็นภาพว่า จากธุรกิจที่ครั้งหนึ่งยังเป็นเรื่องใหม่ วันนี้ประกันชีวิตได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของระบบการเงินไทยไปแล้ว

แล้วตกลง “คนไทยคนแรกที่มีประกันชีวิต” คือใคร?

หากถามตามข้อมูลประวัติศาสตร์การประกันชีวิตที่มีการเผยแพร่ในประเทศไทย ชื่อที่ได้รับการกล่าวถึงคือ

สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ หรือ ช่วง บุนนาค

โดยมีเอกสารความรู้ด้านการประกันชีวิตระบุว่าท่านเป็น ผู้ถือกรมธรรม์ประกันชีวิตคนแรกของประเทศไทย

แต่เพื่อความถูกต้องทางประวัติศาสตร์ ผู้เขียนเห็นว่าควรใช้ถ้อยคำว่า “บุคคลที่มีการบันทึกและกล่าวถึงว่าเป็นผู้ถือกรมธรรม์ประกันชีวิตคนแรกของไทย” มากกว่าการเขียนว่าเป็นข้อเท็จจริงที่พิสูจน์ได้อย่างสมบูรณ์โดยมีกรมธรรม์ต้นฉบับพร้อมรายละเอียดทุกช่องให้ตรวจสอบในปัจจุบัน

เพราะสิ่งสำคัญไม่ใช่การเติมรายละเอียดให้เรื่องดูตื่นเต้น แต่คือการแยกให้ชัดว่า อะไรมีหลักฐานรองรับ และอะไรยังไม่มีข้อมูลเพียงพอ

โดยเฉพาะเรื่องประวัติศาสตร์ที่เกิดขึ้นมานานกว่าหนึ่งศตวรรษ การระบุชื่อ เลขกรมธรรม์ วันที่ หรือจำนวนเงินโดยไม่มีหลักฐานต้นฉบับ ย่อมไม่ควรทำ

จาก “ช่วง บุนนาค” ถึงประกันชีวิตในวันนี้

ในมุมมองของผู้เขียนเห็นว่า เรื่องนี้น่าสนใจมากกว่าคำถามว่า “ใครเป็นคนแรก” เพราะมันทำให้เราเห็นภาพการเปลี่ยนแปลงของสังคมไทยตลอดระยะเวลากว่าร้อยปี

ครั้งหนึ่งประกันชีวิตเป็นแนวคิดจากโลกตะวันตกที่ยังไม่คุ้นเคยในสังคมสยาม การเข้าถึงยังจำกัดอยู่ในกลุ่มบุคคลบางส่วน และธุรกิจยังเกี่ยวข้องกับบริษัทต่างประเทศ

ต่อมาเมื่อประเทศไทยมีการพัฒนากฎหมายและระบบธุรกิจ ประกันชีวิตจึงค่อย ๆ กลายเป็นกิจการที่มีระบบชัดเจนขึ้น จนมีบริษัทที่ก่อตั้งโดยคนไทย และขยายตัวมาสู่ประชาชนในวงกว้าง

จากวันที่กรมธรรม์หนึ่งฉบับต้องอาศัยระบบธุรกิจและการติดต่อจากต่างประเทศ จนมาถึงวันที่คนทั่วไปสามารถเลือกซื้อประกัน วางแผนความคุ้มครอง และจัดการกรมธรรม์ผ่านระบบดิจิทัลได้ ความเปลี่ยนแปลงนี้กินเวลายาวนานกว่าชั่วอายุคน

ดังนั้น หากจะตอบคำถามว่า “คนไทยคนแรกที่มีประกันชีวิตคือใคร?”

คำตอบที่มีการบันทึกในประวัติศาสตร์ธุรกิจประกันชีวิตไทยคือ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ หรือ ช่วง บุนนาค

แต่ถ้าถามต่อว่า “บริษัทประกันชีวิตแห่งแรกของคนไทยคือบริษัทใด?” คำตอบกลับเป็นอีกเรื่องหนึ่ง นั่นคือ บริษัท ไทยประกันชีวิต จำกัด ซึ่งก่อตั้งเมื่อวันที่ 22 มกราคม พ.ศ. 2485

สองคำถาม สองคำตอบ และสองช่วงเวลาที่แตกต่างกัน

เมื่อแยกประเด็นออกจากกัน เรื่องราวประวัติศาสตร์ประกันชีวิตของไทยจึงชัดเจนขึ้น และทำให้เห็นว่า สิ่งที่คนไทยมองว่าเป็นเรื่องธรรมดาในวันนี้ ครั้งหนึ่งก็เคยเป็นแนวคิดใหม่ที่เพิ่งเดินทางเข้ามาสู่สยาม

และชื่อของ “ช่วง บุนนาค” ก็ยังคงถูกกล่าวถึงในฐานะบุคคลสำคัญที่อยู่ในช่วงแรกของเรื่องราวนั้นจนถึงทุกวันนี้

แหล่งที่มาของข้อมูล :

• สมาคมประกันชีวิตไทย — ข้อมูลประวัติวงการประกันชีวิตไทยและข้อมูลเกี่ยวกับการออกประกาศให้มีการจดทะเบียนประกอบธุรกิจประกันชีวิตและประกันภัยเป็นครั้งแรกในวันที่ 31 กรกฎาคม พ.ศ. 2472
• เอกสารความรู้ด้านการประกันชีวิต — ระบุชื่อสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ หรือ ช่วง บุนนาค ในฐานะผู้ถือกรมธรรม์ประกันชีวิตคนแรกที่มีการกล่าวถึงในเอกสารการศึกษาด้านการประกันชีวิต
• บริษัท ไทยประกันชีวิต จำกัด (มหาชน) — ข้อมูลประวัติบริษัท ระบุว่าจัดตั้งเมื่อวันที่ 22 มกราคม พ.ศ. 2485 และเป็นบริษัทประกันชีวิตที่ก่อตั้งโดยคนไทย
• สมาคมประกันชีวิตไทย รายงานประจำปี 2567/ข้อมูลธุรกิจ — ใช้ประกอบบริบทเกี่ยวกับพัฒนาการของธุรกิจประกันชีวิตไทย