บัตรทองจะไปทางไหน เมื่อคำว่า ร่วมจ่าย กลับมาเขย่าความมั่นคงทางสุขภาพของคนไทย

 

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับประเด็นที่กำลังถูกจับตามองในแวดวงสาธารณสุขไทย นั่นคือการทบทวนและปรับปรุงระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ หรือที่คนไทยคุ้นเคยกันดีในชื่อ “บัตรทอง” หลังมีการศึกษาแนวทางแก้ไขกฎหมายและปรับโครงสร้างระบบให้สามารถรองรับความเปลี่ยนแปลงของประเทศในอนาคต

อ่านผ่าน ๆ อาจดูเหมือนเป็นเรื่องของกฎหมาย เป็นเรื่องของกระทรวงสาธารณสุข เป็นเรื่องของโรงพยาบาล หรือเป็นเรื่องของนักการเมืองและผู้เชี่ยวชาญด้านสาธารณสุข

แต่หากลองมองให้ลึกลงไปอีกสักนิด เรื่องนี้เกี่ยวข้องกับคนไทยแทบทุกคน

เพราะไม่มีใครรับประกันได้ว่า วันหนึ่งเราจะไม่เจ็บป่วยด้วยโรคที่ต้องใช้เงินรักษาจำนวนมาก

คนที่วันนี้ยังแข็งแรง วันหนึ่งอาจต้องเข้ารับการผ่าตัด คนที่ยังทำงานหาเลี้ยงครอบครัว วันหนึ่งอาจกลายเป็นผู้ป่วยโรคเรื้อรัง หรือพ่อแม่ที่กำลังใช้ชีวิตหลังเกษียณ อาจต้องพึ่งพาระบบสาธารณสุขมากขึ้นเรื่อย ๆ

นี่จึงไม่ใช่เรื่องเล็ก และไม่ควรพูดกันเพียงว่า “จะร่วมจ่ายหรือไม่ร่วมจ่าย”

คำถามที่ใหญ่กว่านั้นคือ

เราจะออกแบบระบบหลักประกันสุขภาพของประเทศอย่างไร ให้คนไทยได้รับการรักษาที่จำเป็น ขณะที่โรงพยาบาลและบุคลากรทางการแพทย์ก็สามารถทำงานต่อไปได้อย่างมีคุณภาพและยั่งยืน

เพราะสองเรื่องนี้ต้องเดินไปด้วยกัน

 

จากวันที่เจ็บป่วยแล้วต้องคิดถึงเงิน สู่วันที่การรักษาคือหลักประกัน

สำหรับคนรุ่นอายุ 50 ปีขึ้นไป น่าจะจำบรรยากาศของประเทศไทยเมื่อหลายสิบปีก่อนได้ดีว่า การรักษาพยาบาลในอดีตไม่ได้สะดวกเหมือนทุกวันนี้

เมื่อเจ็บป่วยเล็กน้อยอาจไม่ใช่เรื่องใหญ่ แต่ถ้าเป็นโรคร้ายแรงหรือจำเป็นต้องส่งต่อไปโรงพยาบาลที่มีเครื่องมือและแพทย์เฉพาะทาง ค่าใช้จ่ายที่ตามมาอาจกลายเป็นปัญหาใหญ่ของทั้งครอบครัว

บางครอบครัวต้องนำเงินเก็บมาใช้ บางครอบครัวต้องกู้ยืม บางบ้านต้องขายทรัพย์สิน และในพื้นที่ชนบทก็มีเรื่องเล่าถึงการขายวัวขายควายเพื่อนำเงินไปรักษาคนในครอบครัว

ระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าจึงไม่ได้เกิดขึ้นเพียงเพื่อให้ประชาชนมี “สิทธิรักษา” เพิ่มขึ้นอีกหนึ่งอย่าง แต่เป็นการเปลี่ยนแนวคิดสำคัญของระบบสาธารณสุขไทย

จากเดิมที่ความสามารถในการจ่ายเงินมีส่วนกำหนดโอกาสในการเข้าถึงบริการ กลายเป็นหลักการที่ว่าประชาชนควรสามารถเข้าถึงบริการสุขภาพที่จำเป็นโดยไม่ต้องเผชิญภาระทางการเงินที่รุนแรง

ระบบ Universal Coverage Scheme หรือ UCS ของไทยเริ่มดำเนินการในปี 2545 และในช่วงเวลาหลังจากนั้น ระบบหลักประกันสุขภาพของประเทศได้ขยายความครอบคลุมประชากรอย่างมาก

องค์การอนามัยโลกยืนยันในปี 2568 ว่า Universal Coverage Scheme ของไทย ซึ่งเปิดตัวในปี 2545 เป็นตัวอย่างระดับโลกของการใช้เจตจำนงทางการเมือง การมีส่วนร่วมของประชาชน และโครงสร้างการเงินการคลังที่สอดประสานกัน เพื่อยกระดับผลลัพธ์ด้านสุขภาพและการคุ้มครองทางการเงินของประชาชน

นอกจากนี้ WHO ยังระบุว่า ประเทศไทยเป็นหนึ่งในประเทศที่บุกเบิกหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า และยังคงเดินหน้าพัฒนาระบบต่อเนื่อง ทั้งด้านโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง ระบบดิจิทัล สุขภาพผู้สูงอายุ และการเข้าถึงบริการ

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไม “บัตรทอง” จึงมีความหมายมากกว่าบัตรหรือสิทธิในระบบราชการ

สำหรับคนจำนวนมาก มันคือหลักประกันว่าเมื่อเกิดเจ็บป่วยขึ้นมา ชีวิตของครอบครัวจะไม่ต้องพังลงเพียงเพราะมีเงินไม่พอจ่ายค่ารักษา

โลกไม่ได้มองระบบไทยว่าไร้ปัญหา แต่ยอมรับว่ามีสิ่งที่น่าเรียนรู้

การพูดว่าระบบบัตรทองมีความสำคัญ ไม่ได้หมายความว่าระบบไม่มีปัญหา

ตรงกันข้าม ระบบหลักประกันสุขภาพไทยเองต้องเผชิญกับความท้าทายจำนวนมาก

ข้อมูลจาก WHO ระบุว่าไทยประสบความสำเร็จในการขยายความครอบคลุมและการคุ้มครองทางการเงิน ขณะเดียวกันประเทศก็ต้องเผชิญกับสังคมสูงวัย ภาระโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง และแรงกดดันด้านการเงินสุขภาพมากขึ้น

WHO เคยรายงานด้วยว่า ระหว่างปี 2543 ถึง 2564 ดัชนีการครอบคลุมบริการสุขภาพของไทยเพิ่มขึ้นมากกว่าสองเท่าเป็น 82 และสัดส่วนครัวเรือนที่เผชิญค่าใช้จ่ายสุขภาพระดับวิกฤตลดลงจาก 5.3% เหลือ 1.9% ในช่วงเวลาเดียวกัน ซึ่งถือเป็นระดับต่ำมากเมื่อเทียบในระดับโลก

ตัวเลขเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าคนไทยทุกคนได้รับบริการอย่างสมบูรณ์แบบ หรือไม่มีใครประสบปัญหาจากระบบสุขภาพ

แต่สะท้อนว่า หลักประกันสุขภาพมีผลต่อการลดอุปสรรคทางการเงินในการเข้าถึงบริการอย่างมีนัยสำคัญ

และนี่เองที่ทำให้การพูดถึงการเปลี่ยนแปลงกติกาเกี่ยวกับบัตรทองจำเป็นต้องระมัดระวัง

เพราะสิ่งที่กำลังถูกพูดถึงไม่ใช่ระบบธรรมดา แต่เป็นระบบที่ถูกสร้างขึ้นมานานกว่า 20 ปี และเกี่ยวข้องกับประชาชนจำนวนมหาศาล

แล้ววันนี้เกิดอะไรขึ้นกับบัตรทอง?

ปัจจุบันระบบสุขภาพไทยกำลังเจอโจทย์ใหม่ที่เมื่อ 20 ปีก่อนอาจยังไม่หนักเท่าวันนี้

ประเทศไทยมีผู้สูงอายุมากขึ้น คนจำนวนมากมีอายุยืนขึ้น แต่ขณะเดียวกันก็มีโรคเรื้อรังเพิ่มขึ้น เช่น เบาหวาน ความดันโลหิตสูง โรคหัวใจ มะเร็ง และโรคอื่น ๆ ที่ต้องได้รับการดูแลต่อเนื่องเป็นเวลานาน

นอกจากนั้น เทคโนโลยีทางการแพทย์ก็พัฒนาอย่างรวดเร็ว

การรักษาโรคบางชนิดมีความซับซ้อนมากขึ้น ยาและอุปกรณ์ทางการแพทย์บางประเภทมีต้นทุนสูงขึ้น และโรงพยาบาลต้องใช้บุคลากรที่มีความเชี่ยวชาญเฉพาะด้านมากขึ้น

เมื่อทุกอย่างมารวมกัน จึงเกิดคำถามสำคัญว่า

ระบบหลักประกันสุขภาพที่ออกแบบไว้เมื่อสองทศวรรษก่อน จะต้องปรับตัวอย่างไรให้เหมาะกับประเทศไทยในอีก 10 หรือ 20 ปีข้างหน้า

คณะกรรมาธิการการสาธารณสุข วุฒิสภา ได้ศึกษาประเด็นดังกล่าว โดยให้เหตุผลว่าระบบบริการสุขภาพกำลังเผชิญความท้าทายหลายด้าน โดยเฉพาะสถานการณ์การเงินของโรงพยาบาลรัฐ

ข้อมูลที่คณะกรรมาธิการเผยแพร่ระบุว่า ในปี 2569 โรงพยาบาลในสังกัดกระทรวงสาธารณสุข 903 แห่ง มีประมาณ 400 แห่งที่มีเงินบำรุงติดลบ และภาพรวมมีผลขาดดุลมากกว่า 12,000 ล้านบาท โดยมีการตั้งข้อสังเกตว่าค่าชดเชยบางส่วนยังไม่สอดคล้องกับต้นทุนจริง

ตรงนี้ต้องยอมรับกันอย่างตรงไปตรงมาว่า

โรงพยาบาลมีปัญหาทางการเงินจริง

บุคลากรทางการแพทย์ก็มีภาระงานสูง

ผู้ป่วยจำนวนมากทำให้โรงพยาบาลแออัด

และระบบกำลังเข้าสู่ยุคที่ประชากรสูงวัยและโรคเรื้อรังเพิ่มขึ้น

คำถามจึงไม่ใช่ว่า “มีปัญหาหรือไม่”

แต่คือ

เมื่อมีปัญหาแล้ว เราจะซ่อมตรงไหน

“ร่วมจ่าย” คืออะไร และเกิดขึ้นแล้วหรือยัง?

ประเด็นที่ทำให้เรื่องนี้ร้อนแรงขึ้นคือคำว่า “ร่วมจ่าย” หรือ Co-payment

คำนี้ทำให้คนจำนวนไม่น้อยกังวลทันทีว่า ต่อไปคนไทยอาจต้องควักเงินทุกครั้งที่ไปโรงพยาบาล

แต่เรื่องนี้จำเป็นต้องแยกข้อเท็จจริงออกจากความกังวล

ณ เวลานี้ ไม่ควรกล่าวว่า “รัฐบาลประกาศแล้วว่าคนไทยจะต้องร่วมจ่ายค่ารักษา”

เพราะยังไม่ใช่ข้อเท็จจริงดังกล่าว

ข้อมูลจากวุฒิสภาระบุว่า การศึกษาที่กำลังดำเนินการไม่ได้มีเจตนายกเลิกระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ และไม่ได้มีเจตนาลดสิทธิขั้นพื้นฐานของประชาชน

แนวคิดเรื่อง Co-payment เป็นหนึ่งในประเด็นที่นำมาศึกษา รวมถึงการปรับรูปแบบสิทธิประโยชน์และการบริหารจัดการระบบ โดยหากจะดำเนินการในอนาคตต้องพิจารณาผลกระทบและมาตรการคุ้มครองกลุ่มรายได้น้อยและกลุ่มเปราะบางด้วย

ยิ่งไปกว่านั้น การร่วมจ่ายเองก็ไม่ใช่คำที่ไม่เคยปรากฏในระบบหลักประกันสุขภาพไทย

สิ่งสำคัญคือ ต้องดูว่า “ร่วมจ่ายในเรื่องอะไร” “จ่ายเท่าไร” “ใครได้รับการยกเว้น” และ “ใช้กับบริการประเภทใด”

เพราะคำว่า “ร่วมจ่าย” เพียงคำเดียวไม่สามารถบอกได้ว่าประชาชนจะได้รับผลกระทบอย่างไร

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมการถกเถียงเรื่องนี้จึงควรดูรายละเอียดของข้อเสนอ ไม่ใช่เพียงคำพาดหัว

เพราะ “ร่วมจ่าย” 100 บาท ไม่ได้หนักเท่ากันสำหรับทุกคน

ลองนึกภาพง่าย ๆ

คนหนึ่งมีรายได้เดือนละ 100,000 บาท กับอีกคนมีรายได้เพียง 10,000 บาท

หากต้องจ่ายเงินจำนวนเดียวกัน ผลกระทบที่เกิดขึ้นย่อมไม่เหมือนกัน

นี่คือเหตุผลที่การออกแบบระบบหลักประกันสุขภาพต้องให้ความสำคัญกับ “การคุ้มครองทางการเงิน”

WHO ใช้เรื่อง financial protection เป็นหนึ่งในหัวใจของ Universal Health Coverage เพราะเป้าหมายของหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าไม่ได้มีเพียงการทำให้คนเข้าถึงบริการ แต่ต้องลดโอกาสที่การเจ็บป่วยจะทำให้ครัวเรือนประสบปัญหาทางการเงินอย่างรุนแรงด้วย

และในเดือนเมษายน 2569 WHO ประเทศไทยก็จัดการหารือเรื่องการวัด “financial hardship” จากค่าใช้จ่ายสุขภาพโดยตรง โดยมีหน่วยงานไทยหลายแห่งเข้าร่วม ทั้งกระทรวงสาธารณสุข สำนักงานสถิติแห่งชาติ สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ และหน่วยงานด้านนโยบายสุขภาพ

ข้อมูลเบื้องต้นจากการหารือดังกล่าวพบว่า กลุ่มที่ประสบความเดือดร้อนทางการเงินจากค่าใช้จ่ายสุขภาพมีสัดส่วนสูงในกลุ่มครัวเรือนรายได้น้อย และพบมากในพื้นที่ชนบท รวมถึงภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และภาคใต้

ข้อมูลนี้ยิ่งสะท้อนว่า หากประเทศไทยจะออกแบบกลไกการร่วมจ่ายใด ๆ ในอนาคต การคุ้มครองคนที่มีความสามารถในการจ่ายต่ำต้องเป็นเรื่องที่ขาดไม่ได้

ฝ่ายที่สนับสนุนการปฏิรูปมองอย่างไร?

หากมองอย่างเป็นธรรม ต้องยอมรับว่าฝ่ายที่เสนอให้ปรับปรุงระบบไม่ได้มองเพียงเรื่องการเก็บเงินจากประชาชน

เหตุผลสำคัญที่ถูกหยิบยกขึ้นมาคือ ระบบสุขภาพกำลังเปลี่ยนไป และโครงสร้างการบริหารและการเงินแบบเดิมอาจไม่สามารถตอบโจทย์อนาคตได้ทั้งหมด

วุฒิสภาระบุถึงแนวทางต่าง ๆ เช่น การปรับปรุงระบบสิทธิประโยชน์ การกระจายอำนาจ การปรับปรุงการบริหารงบประมาณ การจัดทำฐานข้อมูลต้นทุน และการเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการ

กล่าวอีกอย่างหนึ่งคือ ฝ่ายที่เสนอการปฏิรูปมองว่า หากไม่แก้ระบบตั้งแต่วันนี้ ปัญหาด้านการเงินและการให้บริการอาจสะสมมากขึ้นในอนาคต

เรื่องนี้เป็นข้อกังวลที่ควรรับฟัง

เพราะต่อให้ประชาชนมีสิทธิรักษาพยาบาล แต่ถ้าโรงพยาบาลขาดบุคลากร ขาดงบประมาณ มีคิวยาว หรือไม่สามารถให้บริการได้อย่างมีประสิทธิภาพ สิทธิบนกระดาษก็อาจไม่เพียงพอ

ดังนั้น “ความยั่งยืนของระบบ” จึงเป็นเรื่องที่ควรถูกพูดถึงเช่นกัน

แต่อีกด้านหนึ่งก็มีเสียงเตือนว่า อย่าแก้ปัญหาโรงพยาบาลด้วยการโยนภาระให้คนไข้

ขณะเดียวกัน นพ.สุภัทร ฮาสุวรรณกิจ ซึ่งมีประสบการณ์ทำงานในระบบสาธารณสุขมาเป็นเวลานาน มองว่าปัญหาของระบบสุขภาพไทยควรถูกแก้ที่โครงสร้างบริการและการบริหารจัดการ มากกว่าการผลักภาระไปยังประชาชน

แนวคิดที่เขาเสนอคือ การทำให้ระบบปฐมภูมิเข้มแข็งขึ้น เพื่อให้ผู้ป่วยที่ไม่จำเป็นต้องเข้าสู่โรงพยาบาลขนาดใหญ่สามารถได้รับการดูแลใกล้บ้าน

เรื่องนี้มีเหตุผลในเชิงระบบ เพราะถ้าทุกคนต้องเดินทางเข้าโรงพยาบาลใหญ่แม้กระทั่งอาการหรือโรคที่สามารถดูแลในชุมชนได้ โรงพยาบาลก็ยิ่งแออัด

แพทย์และพยาบาลต้องรับผู้ป่วยจำนวนมาก

ผู้ป่วยที่จำเป็นต้องพบแพทย์เฉพาะทางก็ต้องรอ

และทรัพยากรของโรงพยาบาลก็ถูกใช้ไปกับงานที่อาจจัดการได้ตั้งแต่ระดับปฐมภูมิ

WHO เองก็เน้นย้ำว่าการลงทุนในระบบปฐมภูมิเป็นองค์ประกอบสำคัญของหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า และประสบการณ์ของไทยเป็นหนึ่งในกรณีศึกษาที่สะท้อนบทบาทของ Primary Health Care ต่อความเป็นธรรมในการเข้าถึงบริการและการคุ้มครองทางการเงิน

ดังนั้น หากต้องการลดความแออัดของโรงพยาบาล การสร้างระบบปฐมภูมิที่ประชาชนเชื่อมั่นและเข้าถึงง่าย ก็เป็นอีกแนวทางหนึ่งที่ควรได้รับการพิจารณาอย่างจริงจัง

ปัญหาใหญ่บางครั้งไม่ได้อยู่ที่ “คนไข้ใช้สิทธิ” แต่อยู่ที่การออกแบบระบบ

คนไทยจำนวนหนึ่งอาจเคยได้ยินคำตำหนิว่า โรงพยาบาลรัฐแออัดเพราะคนใช้บัตรทองจำนวนมาก

แต่ถ้ามองให้ลึกกว่านั้น จำนวนผู้ป่วยไม่ได้เกิดจากบัตรทองเพียงอย่างเดียว

ประเทศไทยกำลังแก่ตัวลง

ผู้สูงอายุมีมากขึ้น

โรคเรื้อรังเพิ่มขึ้น

คนต้องการรับการรักษาต่อเนื่องมากขึ้น

และเมื่อการแพทย์ก้าวหน้า ผู้คนก็มีโอกาสได้รับการวินิจฉัยและรักษาโรคที่ในอดีตอาจไม่มีทางเลือกมากนัก

ดังนั้น การเพิ่มขึ้นของความต้องการบริการสุขภาพเป็นเรื่องที่หลีกเลี่ยงได้ยาก

คำถามจึงอยู่ที่ว่า ระบบจะจัดการกับความต้องการเหล่านี้อย่างไร

จะให้ทุกคนเข้าโรงพยาบาลขนาดใหญ่เหมือนกันหมดหรือไม่

หรือจะสร้างระบบที่มีด่านปฐมภูมิที่เข้มแข็ง มีระบบส่งต่อที่มีประสิทธิภาพ และมีโรงพยาบาลเฉพาะทางสำหรับผู้ที่จำเป็นจริง ๆ

ถ้าออกแบบได้ดี ทั้งผู้ป่วยและบุคลากรก็อาจได้รับประโยชน์

สิ่งที่คนไทยควรจับตา ไม่ใช่แค่คำว่า “ร่วมจ่าย”

ผู้เขียนเห็นว่าเรื่องนี้มีรายละเอียดที่ประชาชนควรติดตามมากกว่าการถกเถียงเพียงว่า “ร่วมจ่ายดีหรือไม่ดี”

สิ่งแรกคือ ต้องดูว่าคำว่า “สิทธิประโยชน์พื้นฐาน” จะถูกนิยามอย่างไร

อะไรคือบริการที่ทุกคนมีสิทธิได้รับ

อะไรคือบริการที่อยู่นอกชุดสิทธิ

และใครเป็นคนตัดสิน

สิ่งที่สองคือ หากมีการร่วมจ่ายในอนาคต จะใช้กับบริการประเภทใด

เป็นบริการที่จำเป็นทางการแพทย์หรือไม่

เป็นบริการเสริมหรือบริการที่ผู้ป่วยเลือกเองหรือไม่

สิ่งที่สามคือ ใครจะได้รับการยกเว้น

ผู้สูงอายุ คนพิการ ผู้มีรายได้น้อย ผู้ป่วยโรคเรื้อรัง หรือกลุ่มเปราะบางจะได้รับการคุ้มครองอย่างไร

สิ่งที่สี่คือ เงินที่เรียกเก็บ หากมีขึ้นจริง จะนำไปใช้แก้ปัญหาอะไร

และสิ่งที่ห้าซึ่งสำคัญที่สุดคือ

การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้จะทำให้คุณภาพบริการดีขึ้นจริงหรือไม่

เพราะหากประชาชนต้องจ่ายเพิ่ม แต่โรงพยาบาลยังแออัดเหมือนเดิม บุคลากรยังขาดแคลน และผู้ป่วยยังต้องรอนาน คำถามเรื่องประสิทธิภาพก็ยังคงอยู่

บัตรทองไม่ควรถูกมองว่า “แตะไม่ได้” แต่การแก้ก็ต้องมีหลักประกัน

ในมุมของผู้เขียน การบอกว่าบัตรทองดีอยู่แล้วจึงไม่ควรแก้ไขเลย ก็อาจไม่ใช่คำตอบที่เหมาะสม

เพราะระบบใดก็ตามที่ใช้มานานกว่า 20 ปี ย่อมต้องปรับตัวตามสภาพสังคม เศรษฐกิจ และโครงสร้างประชากร

แต่ในอีกด้านหนึ่ง การบอกว่าระบบมีปัญหาแล้วจึงควรให้ประชาชนร่วมจ่าย ก็ไม่ใช่คำตอบที่สามารถสรุปได้ง่ายเช่นกัน

เพราะต้องพิสูจน์ให้เห็นว่า การร่วมจ่ายจะช่วยแก้ปัญหาอะไร และผลกระทบที่เกิดกับประชาชนจะถูกป้องกันอย่างไร

หลักสำคัญจึงควรเป็นการปรับระบบโดยใช้ข้อมูลเป็นฐาน

หากโรงพยาบาลขาดเงิน ต้องดูว่าขาดเพราะอะไร

หากค่าชดเชยไม่เพียงพอ ต้องดูต้นทุนจริง

หากผู้ป่วยล้นโรงพยาบาล ต้องดูว่าระบบปฐมภูมิทำงานอย่างไร

หากบุคลากรหมดไฟ ต้องดูภาระงานและการจัดสรรกำลังคน

หากผู้ป่วยโรคเรื้อรังเพิ่มขึ้น ต้องลงทุนด้านการป้องกันและการดูแลระยะยาว

และหากงบประมาณมีข้อจำกัด ก็ต้องหาวิธีใช้เงินอย่างมีประสิทธิภาพมากที่สุด

ทั้งหมดนี้เป็นการแก้ปัญหาที่ต้นเหตุ มากกว่าการมองเพียงว่า “จะหาเงินจากใครเพิ่ม”

เพราะวันที่เราแข็งแรง เราอาจไม่รู้ว่าบัตรทองสำคัญแค่ไหน

เรื่องนี้เป็นสิ่งที่คนวัย 50 ปีขึ้นไปน่าจะเข้าใจได้ดี

ตอนสุขภาพแข็งแรง เราอาจรู้สึกว่าการมีสิทธิรักษาพยาบาลเป็นเรื่องธรรมดา

แต่เมื่อถึงวันที่ต้องนอนโรงพยาบาลจริง ๆ

วันที่ต้องผ่าตัด

วันที่ต้องรักษามะเร็ง

วันที่ต้องฟอกไต

วันที่ต้องกินยาต่อเนื่องเป็นเวลาหลายปี

หรือวันที่คนในครอบครัวเจ็บป่วยหนัก

เราจะเข้าใจทันทีว่า “ค่ารักษาพยาบาล” ไม่ใช่ตัวเลขเล็ก ๆ

และนี่คือเหตุผลที่ระบบหลักประกันสุขภาพมีความหมาย

WHO นิยาม Universal Health Coverage ว่าคือการที่ประชาชนสามารถเข้าถึงบริการสุขภาพที่จำเป็นและมีคุณภาพตามความต้องการ โดยไม่ต้องเผชิญความเดือดร้อนทางการเงินจากค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพ

ดังนั้น หลักประกันสุขภาพไม่ได้หมายความว่าทุกบริการจะต้องฟรีทั้งหมด

แต่หัวใจสำคัญคือ เมื่อประชาชนเจ็บป่วยและจำเป็นต้องได้รับการรักษา เขาไม่ควรถูกผลักให้เข้าสู่ความยากจนเพียงเพราะค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพ

ในมุมมองของผู้เขียนเห็นว่า

ประเทศไทยควรปฏิรูประบบสุขภาพอย่างแน่นอน เพราะโลกเปลี่ยนไปแล้ว

จำนวนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้น โรคเรื้อรังเพิ่มขึ้น เทคโนโลยีทางการแพทย์มีราคาแพงขึ้น และโรงพยาบาลของรัฐก็มีภาระมากขึ้น

แต่การปฏิรูปที่ดีไม่ควรเริ่มต้นจากคำถามเพียงว่า

“จะให้ประชาชนจ่ายเพิ่มเท่าไร?”

ควรเริ่มจากคำถามว่า

“ทำอย่างไรให้เงินทุกบาทที่ใช้กับระบบสุขภาพเกิดประโยชน์สูงสุด?”

ถ้าโรงพยาบาลขาดทุน ต้องแก้กลไกการเงิน

ถ้าผู้ป่วยล้น ต้องแก้ระบบปฐมภูมิ

ถ้าคนไข้โรคเรื้อรังเพิ่ม ต้องลงทุนด้านการป้องกันและการดูแลต่อเนื่อง

ถ้าบุคลากรเหนื่อยล้า ต้องแก้ภาระงานและกำลังคน

ถ้าระบบส่งต่อมีปัญหา ต้องทำให้การส่งต่อรวดเร็วและเหมาะสม

และถ้ามีข้อเสนอเรื่องการร่วมจ่ายจริงในอนาคต ก็ต้องตอบให้ได้อย่างละเอียดว่า ใครจ่าย จ่ายอะไร จ่ายเท่าไร และใครได้รับการยกเว้น

ที่สำคัญ ต้องไม่ทำให้คนที่ยากจนที่สุดกลายเป็นคนที่เข้าถึงการรักษาได้ยากที่สุด

เพราะระบบหลักประกันสุขภาพที่ดีไม่ใช่ระบบที่ไม่มีปัญหาเลย

แต่คือระบบที่เมื่อพบปัญหาแล้ว สามารถปรับปรุงตัวเองได้โดยไม่ทิ้งประชาชนกลุ่มที่เปราะบางที่สุดไว้ข้างหลัง

วันนี้จึงอาจยังเร็วเกินไปที่จะสรุปว่า “บัตรทองกำลังถูกยกเลิก” หรือ “คนไทยกำลังจะต้องจ่ายค่ารักษาทุกครั้ง”

เพราะข้อมูลจากวุฒิสภาระบุชัดว่าการดำเนินการที่กำลังศึกษาไม่ได้มีเจตนายกเลิกระบบบัตรทองหรือลดสิทธิขั้นพื้นฐานของประชาชน

แต่ในขณะเดียวกัน ประชาชนก็มีเหตุผลเต็มที่ที่จะติดตามรายละเอียดอย่างใกล้ชิด

เพราะคำว่า “ปฏิรูป” จะมีความหมายก็ต่อเมื่อประชาชนได้รู้ว่าอะไรจะเปลี่ยน

และคำว่า “ความยั่งยืน” ก็จะมีความหมายก็ต่อเมื่อระบบสามารถดูแลทั้งโรงพยาบาล บุคลากร และผู้ป่วยไปพร้อมกัน

สำหรับผู้เขียน สิ่งที่อยากเห็นมากที่สุดไม่ใช่การรักษาระบบเดิมทุกอย่างไว้โดยไม่แตะต้อง และไม่ใช่การเปลี่ยนแปลงทุกอย่างเพียงเพราะระบบมีปัญหา

แต่คือการนำข้อมูลจริงมาวางบนโต๊ะ เปิดรายละเอียดให้ประชาชนตรวจสอบ รับฟังทั้งฝ่ายผู้ให้บริการและผู้ใช้บริการ และออกแบบระบบให้เหมาะกับประเทศไทยที่กำลังเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว

เพราะท้ายที่สุดแล้ว คนที่เดินเข้าโรงพยาบาลไม่ได้เดินเข้าไปพร้อมกับคำว่า “คนรวย” หรือ “คนจน”

เขาเดินเข้าไปในฐานะคนป่วยคนหนึ่ง

และในวันที่ความเจ็บป่วยมาถึง สิ่งที่คนธรรมดาต้องการที่สุดอาจไม่ใช่ระบบที่หรูหราที่สุด

แต่คือระบบที่ทำให้เขามั่นใจว่า

“ถ้าวันหนึ่งฉันป่วย ฉันยังมีสิทธิได้รับการรักษา และความเจ็บป่วยครั้งนั้นจะไม่ทำให้ทั้งครอบครัวต้องล้มละลาย”

นี่ต่างหากคือโจทย์ใหญ่ของการปฏิรูประบบบัตรทองในวันนี้

ไม่ใช่เพียงว่า “ร่วมจ่ายหรือไม่ร่วมจ่าย”

แต่คือ เราจะทำอย่างไรให้หลักประกันสุขภาพของไทยเดินต่อไปได้อย่างมั่นคง โดยไม่ทิ้งคนที่ไม่มีเงินไว้ข้างหลัง

 

แหล่งที่มาของข้อมูล :

วุฒิสภา – คณะกรรมาธิการการสาธารณสุข: ข้อมูลการศึกษา “ปฏิรูประบบหลักประกันสุขภาพไทย” รวมถึงเหตุผลด้านสังคมสูงวัย ภาระโรค ปัญหาการเงินโรงพยาบาล แนวทางปรับระบบสิทธิประโยชน์ และคำชี้แจงว่าไม่ได้มีเจตนายกเลิกบัตรทองหรือลดสิทธิพื้นฐานของประชาชน

องค์การอนามัยโลก (WHO) : ข้อมูลเกี่ยวกับ Universal Coverage Scheme ของไทย ซึ่ง WHO ระบุว่าเป็นตัวอย่างระดับโลกด้านเจตจำนงทางการเมือง การมีส่วนร่วม และโครงสร้างการเงินเพื่อหลักประกันสุขภาพ

WHO South-East Asia : ข้อมูลความก้าวหน้าของประเทศไทยด้าน UHC ระหว่างปี 2543–2564 รวมถึงดัชนีการครอบคลุมบริการและการลดภาระค่าใช้จ่ายสุขภาพระดับวิกฤต

WHO Thailand : การประชุมเดือนเมษายน 2569 เรื่องการวัดภาวะเดือดร้อนทางการเงินจากค่าใช้จ่ายสุขภาพ และข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับกลุ่มประชากรที่มีความเสี่ยง

WHO : นิยาม Universal Health Coverage และหลักการว่าประชาชนควรเข้าถึงบริการสุขภาพที่จำเป็นโดยไม่เผชิญภาระทางการเงิน

WHO : ข้อมูลเรื่องบทบาทของระบบบริการปฐมภูมิต่อ Universal Health Coverage และการคุ้มครองทางการเงิน

World Bank / WHO : ข้อมูลและรายงานติดตามความก้าวหน้าของหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าและการคุ้มครองทางการเงินของประชาชน