ลา รินโกนาดา ชีวิตในชุมชนเหมืองสูงลิ่วของเปรู

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ลองนึกถึงเช้าที่อุณหภูมิเกือบแตะจุดเยือกแข็ง บ้านทำจากแผ่นสังกะสีตั้งเรียงบนภูเขา ถนนกลายเป็นดินโคลนปนเศษหิน และทุกครั้งที่เดินเร็วเกินไปต้องหยุดพักเพราะหายใจไม่ทัน ที่นี่คือ ลา รินโกนาดา ในแคว้นปูโน ทางตอนใต้ของเปรู ชุมชนที่เกิดและขยายตัวขึ้นรอบการขุดทอง

เมืองนี้มักถูกเรียกว่าเป็นชุมชนถาวรที่ตั้งสูงที่สุดแห่งหนึ่งของโลก เพราะพื้นที่อยู่ราว 5,100 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล สูงพอจะทำให้การใช้ชีวิตธรรมดากลายเป็นเรื่องหนักสำหรับคนที่เพิ่งเดินทางมาถึง แต่ข้อเปรียบเทียบว่าเมืองนี้สูงกว่าเอเวอเรสต์เบสแคมป์ทั้งหมดนั้นไม่ตรงนัก เพราะเบสแคมป์ฝั่งเนปาลอยู่ราว 5,364 เมตร ส่วนฝั่งทิเบตอยู่ใกล้เคียงระดับนี้

ความสูงไม่ใช่แค่ตัวเลขบนป้ายแผนที่ เมื่อความกดอากาศลดลง ปริมาณออกซิเจนที่ร่างกายรับได้ก็ลดลงตามไปด้วย งานรายงานในวารสาร Science ระบุว่าลา รินโกนาดาเป็นพื้นที่สำคัญสำหรับศึกษาภาวะขาดออกซิเจนในคนที่อาศัยอยู่บนที่สูงมาก ผู้มาใหม่อาจปวดศีรษะ เหนื่อยง่าย นอนไม่หลับ หรือมีอาการแพ้ความสูง ขณะที่คนท้องถิ่นต้องปรับตัวกับสภาพนี้ตลอดชีวิต

แต่สิ่งที่ทำให้เมืองนี้ถูกพูดถึงไม่ได้มีแค่ความสูง บ้านหลายหลังไม่ได้เชื่อมต่อระบบน้ำประปาและสุขาภิบาลอย่างเพียงพอ รายงานขององค์การแรงงานระหว่างประเทศบรรยายถึงถนนเปื้อนโคลน กากแร่ และน้ำแข็งละลายที่ปะปนกัน การแยกทองจากแร่ยังเกี่ยวข้องกับการใช้ปรอท จึงมีความกังวลเรื่องฝุ่น สารปนเปื้อน และผลกระทบต่อแหล่งน้ำในพื้นที่

เหตุผลที่ผู้คนยังเดินทางขึ้นมาบนภูเขาลูกนี้คือทองคำ แต่รายได้ไม่ได้มาในรูปเงินเดือนปกติเสมอไป ระบบที่เรียกว่า cachorreo เปิดทางให้คนงานทำงานให้ผู้ควบคุมเหมืองโดยไม่ได้รับค่าจ้างในช่วงหนึ่ง แลกกับสิทธิ์นำแร่ไปคัดแยกเพื่อหาผลตอบแทนของตัวเองในช่วงเวลาที่กำหนด

เรื่องเล่าว่า “ทำงานฟรี 30 วัน แล้ววันที่ 31 แบกแร่กลับบ้านได้เท่าไรก็เอาไป” เป็นภาพจำที่แพร่หลาย ทว่ารูปแบบจริงไม่ได้ตายตัวทุกแห่ง รายงาน ILO ระบุว่าคนงานบางส่วนทำงานฟรีมากกว่า 20 วัน ขณะที่คำบอกเล่าในรายงานเดียวกันกล่าวถึงรูปแบบทำงานฟรี 25 วัน แล้วมีเวลา 3–5 วันเพื่อหาแร่ให้ตนเอง จุดร่วมคือคนงานต้องรับความเสี่ยงสูง แต่ไม่มีหลักประกันว่าก้อนหินที่แบกออกมาจะมีทองมากพอให้คุ้มค่าแรงและค่าใช้จ่าย

ความหวังจึงทำงานเหมือนการเดิมพัน คนที่ได้แร่ดีอาจมีเงินก้อน แต่หลายคนได้ผลตอบแทนน้อยหรือไม่ได้อะไรเลยหลังหักค่าอุปกรณ์ การบดแร่ และค่าใช้จ่ายอื่น ๆ รายงาน ILO ยังชี้ว่าระบบดังกล่าวขาดสัญญาจ้างที่ชัดเจน และอุบัติเหตุจากอุโมงค์ การระเบิด หรือดินถล่มอาจทิ้งภาระไว้กับคนงานเอง

ลา รินโกนาดาไม่ได้เป็นเพียง “เมืองสูงที่สุด” สำหรับเอาไว้ท่องเป็นเกร็ดความรู้ มันคือภาพของการแลกสุขภาพ ความปลอดภัย และชีวิตประจำวันที่แสนลำบากกับโอกาสเล็ก ๆ ที่จะเจอทองในหินสักก้อน ความสูง 5,100 เมตรอาจดึงดูดสายตาในแผนที่ แต่สิ่งที่หนักกว่าคือราคาที่คนในเมืองต้องจ่ายเพื่ออยู่รอดบนภูเขาแห่งนี้