ขุนนางชาวยิวคนแรก ๆ ในสยาม กับโลกการค้าแห่งกรุงศรีอยุธยา

เมื่อพูดถึงขุนนางต่างชาติในประวัติศาสตร์ไทย ภาพจำส่วนใหญ่คงนึกถึงชาวโปรตุเกส ฮอลันดา ฝรั่งเศส หรือชาวเปอร์เซีย แต่ในหน้าประวัติศาสตร์กลับมีเรื่องราวของขุนนางที่มีเชื้อสายชาวยิวซ่อนตัวอยู่อย่างน่าสนใจ โดยเฉพาะในสมัยกรุงศรีอยุธยาช่วง พ.ศ. 2228 (ค.ศ. 1685) ซึ่งตรงกับรัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ยุคที่สยามเปิดประตูต้อนรับการค้าและการทูตจากทั่วทุกมุมโลกอย่างกว้างขวาง และเกี่ยวข้องกับโลกการค้าระหว่างประเทศที่กำลังขยายตัวอย่างรวดเร็ว

ภาพของสังคมอยุธยาที่มีพ่อค้าจากหลายภูมิภาคเข้ามาพำนักอยู่ร่วมกัน ทั้งเปอร์เซีย อินเดีย อาหรับ อาร์เมเนีย ยิว จีน ญี่ปุ่น โปรตุเกส ดัตช์ อังกฤษ และฝรั่งเศส คนต่างกลุ่มต่างมีเครือข่ายการค้า ภาษา ศาสนา และความสัมพันธ์กับราชสำนักแตกต่างกัน แต่เมื่อเรื่องราวถูกเล่าต่อกันมาหลายยุคสมัย บุคคลจากกลุ่มต่าง ๆ จึงมีโอกาสถูกนำมาเชื่อมโยงกันได้ง่าย โดยเฉพาะเมื่อบุคคลนั้นมีบทบาทอยู่ในโลกการค้าระหว่างประเทศเหมือนกัน

ในสังคมอยุธยา การเป็นคนต่างถิ่นไม่ได้แปลว่าจะไม่มีโอกาสก้าวหน้า หากมีความสามารถ มีเครือข่ายทางการค้า มีความรู้ที่ราชสำนักต้องการ และสามารถสร้างความไว้วางใจในระดับหนึ่ง ก็มีโอกาสเข้าสู่โครงสร้างราชการได้ ความสัมพันธ์ระหว่างราชสำนักกับชุมชนต่างชาติในอยุธยาจึงมีลักษณะแลกเปลี่ยนกันอยู่เสมอ ราชสำนักต้องการคนที่มีความรู้ด้านการค้า ภาษา และโลกภายนอก ขณะที่พ่อค้าต่างชาติต้องการพื้นที่ประกอบธุรกิจ ความปลอดภัย และการคุ้มครองจากรัฐ

หลักฐานจากแหล่งข้อมูลของชุมชนชาวยิวในประเทศไทยระบุว่า การปรากฏตัวของชาวยิวในสยามสามารถสืบย้อนกลับไปได้อย่างน้อยถึง พ.ศ. 2144 (ค.ศ. 1601) เมื่อมิชชันนารีชาวสเปนกล่าวถึงกลุ่มพ่อค้าชาวยิวที่อาศัยอยู่ในกรุงศรีอยุธยา

ในช่วงเวลานั้น มีพ่อค้าและนักผจญภัยชาวตะวันตกเดินทางเข้ามาแสวงหาโชคลาภมากมาย หนึ่งในบุคคลที่มีบันทึกชัดเจนคือ อับราฮัม นาวาร์โร (Abraham Navarro) พ่อค้าชาวยิวสฟาร์ดิค (Sephardic Jew) ซึ่งมีเชื้อสายมาจากแถบคาบสมุทรไอบีเรีย แต่เดินทางมาจากอินเดียใต้ภายใต้สังกัดบริษัทอินเดียตะวันออกของอังกฤษ เดินทางมาถึงสยามใน พ.ศ. 2226 (ค.ศ. 1683)

อับราฮัม นาวาร์โร ไม่ได้เข้ามาในฐานะพ่อค้าธรรมดา แต่ด้วยความเชี่ยวชาญด้านภาษา การเจรจาต่อรอง และความเข้าใจในธรรมเนียมการค้าของทั้งตะวันตกและตะวันออก ทำให้ได้รับความไว้วางใจให้ทำหน้าที่เป็นล่ามและผู้ประสานงานทางการทูตระหว่างราชสำนักอยุธยากับกลุ่มพ่อค้าอังกฤษ และมีโอกาสเข้าเฝ้าหรือเข้าถึงราชสำนักของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชที่ลพบุรีด้วย

ข้อมูลตรงนี้มีความน่าสนใจมาก เพราะช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 17 อยุธยาไม่ได้เป็นเมืองไทยที่แยกตัวออกจากโลกภายนอก หากเป็นเมืองท่าระหว่างประเทศที่เชื่อมต่อกับเส้นทางการค้าขนาดใหญ่ ตั้งแต่มหาสมุทรอินเดีย ทะเลอาหรับ เปอร์เซีย อินเดีย ไปจนถึงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และทะเลจีนใต้ พ่อค้าที่เดินทางเข้ามาจึงไม่ได้มีเพียงคนจากชาติใดชาติหนึ่ง แต่เป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายการค้าโลกยุคก่อนอุตสาหกรรม

ในบรรยากาศเช่นนี้ ชาวยิวสามารถปรากฏตัวในฐานะพ่อค้า คนกลาง ล่าม หรือนักเดินทางได้ เช่นเดียวกับกลุ่มพ่อค้าต่างชาติอื่น ๆ แต่การมีอยู่ของชุมชนชาวยิวไม่ได้หมายความว่าชาวยิวกลุ่มนั้นจะได้รับตำแหน่งขุนนางโดยอัตโนมัติ เพราะโครงสร้างราชการของอยุธยามีระบบตำแหน่งและลำดับศักดิ์ของตนเอง

ในยุคนั้น “ล่าม” ไม่ได้มีความหมายเพียงคนแปลภาษาแบบที่เราเข้าใจกันในปัจจุบัน เพราะการค้าระหว่างประเทศเกี่ยวข้องกับกฎหมาย การเจรจา การเดินเรือ ภาษี การเมือง และความสัมพันธ์ระหว่างรัฐ คนที่สามารถสื่อสารข้ามภาษาและข้ามวัฒนธรรมได้จึงมีความสำคัญต่อการติดต่อระหว่างราชสำนักกับบริษัทการค้าต่างชาติ

แม้ อับราฮัม นาวาร์โร จะไม่ได้ตำแหน่งสำคัญระดับเจ้าพระยา แต่การปรากฏตัวในราชสำนักของสมเด็จพระนารายณ์ก็สะท้อนว่า ชาวยิวสามารถเข้ามาอยู่ในวงจรการติดต่อระหว่างประเทศของอยุธยาได้แล้ว ซึ่งแสดงลักษณะสำคัญของอยุธยาได้ดีมาก นั่นคือการเป็นเมืองที่คนต่างศาสนาและต่างเชื้อสายสามารถเข้ามาประกอบอาชีพและตั้งถิ่นฐานได้ในระดับหนึ่ง

นอกจากนี้ ยังมีบุคคลสำคัญอีกหนึ่งท่านในเมืองมะริด ซึ่งในขณะนั้นเป็นเมืองท่าสำคัญทางชายฝั่งอันดามันของอยุธยา นั่นคือ ลอร์ดไวท์ หรือ แซมมวล ไวท์ (Samuel White) ผู้รับราชการเป็น “พระริบรสสงคราม” ถือศักดินาและตำแหน่งขุนนางอยุธยาดูแลการค้าทางทะเล แม้แซมมวล ไวท์ จะนับถือศาสนาคริสต์ แต่จากการสืบค้นประวัติศาสตร์ตระกูลและเอกสารใบบันทึกการค้าในยุโรป พบว่าตระกูลทางฝ่ายมารดาและเครือข่ายสายเลือดใกล้ชิดมีเชื้อสายยิวที่เปลี่ยนศาสนาเพื่อหลบหนีการซักฟอกทางศาสนาในยุโรป การมารับราชการในสยามช่วยราชสำนักในการจัดเก็บภาษีเรือสินค้า และมีอำนาจปกครองราษฎรในพื้นที่ชายแดนภายใต้พระบรมโพธิสมภาร

ความพิเศษของการเป็นขุนนางหรือผู้มีตำแหน่งในสยามยุคนั้น คือราชสำนักอยุธยาไม่ได้เคร่งครัดเรื่องชาติพันธุ์หรือศาสนา ขอเพียงมีความสามารถในการบริหาร การค้าระหว่างประเทศ หรือการทหาร ก็สามารถเติบโตในระบบราชการได้ ชาวยิวที่มีทักษะด้านการเดินเรือ การบัญชี และเครือข่ายการค้าข้ามชาติจึงใช้ประโยชน์จากความเปิดกว้างนี้ในการสร้างตัวตน แม้บทบาทของขุนนางกลุ่มนี้จะไม่ได้รับการบันทึกไว้อย่างเอิกเกริกเท่ากับเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) แต่การมีอยู่ของบุคคลเชื้อสายยิวในระบบราชการสยามแสดงให้เห็นถึงความหลากหลายและความเป็นศูนย์กลางการค้าของกรุงศรีอยุธยาได้อย่างชัดเจน