พบรอยสึกบนฟันโบราณ บ่งบอกเรื่องการใช้หมากของมนุษย์ยุคหิน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เมื่อมองกะโหลกมนุษย์โบราณ หลายคนคงนึกถึงเครื่องมือหิน การล่าสัตว์ หรือการเอาตัวรอดในโลกที่ยังไม่มีเกษตรกรรม แต่ฟันของคนกลุ่มหนึ่งจากเกาะสุลาเวสี อินโดนีเซีย กลับเก็บพฤติกรรมอีกด้านไว้ชัดเจนกว่านั้น ร่องลึกกลม ๆ บนฟันกรามไม่ได้ดูเหมือนรอยสึกจากการเคี้ยวอาหารแข็งตามปกติ

งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Science Advances ตรวจซากมนุษย์นักล่าสัตว์–เก็บของป่าสองคน คนแรกมีอายุอยู่ราว 25,000–16,000 ปีก่อน ส่วนอีกคนอยู่ราว 7,600–6,300 ปีก่อน ทั้งคู่มีร่องสึกผิดปกติบนฟัน และตัวอย่างจากเนื้อฟันให้สัญญาณที่สอดคล้องกับ arecoline สารออกฤทธิ์ต่อระบบประสาทซึ่งพบในเมล็ดหมาก

คำตอบที่นักวิจัยเสนอจึงไม่ใช่การ “เคี้ยวหมาก” แบบที่คุ้นกันในปัจจุบัน แต่เป็นการอมดูดเมล็ดหมากทั้งเมล็ดซ้ำ ๆ เป็นเวลานาน การทดลองของทีมวิจัยพบว่าแม้ไม่เติมปูนแดงหรือเคี้ยว เมล็ดหมากก็ปล่อย arecoline ออกมาในน้ำลายได้ในระดับที่สามารถออกฤทธิ์กับตัวรับของร่างกายได้

หมากคือเมล็ดของปาล์ม Areca catechu และ arecoline มีผลกระตุ้นประสาท รวมถึงทำให้ชาบริเวณปากได้ นักวิจัยจึงตั้งข้อสันนิษฐานว่า คนโบราณอาจอมเมล็ดหมากเพื่อรับผลทางจิตประสาท หรืออาจใช้บรรเทาอาการปวดฟันชั่วคราวก็ได้ ข้อหลังมีน้ำหนักจากสภาพฟันที่เสียหายมาก บางซี่มีร่องลึกถึงโพรงประสาทฟัน

แต่มันเป็นการบรรเทาที่อาจทำให้ปัญหาหนักขึ้น การอมเมล็ดแข็งไว้ตำแหน่งเดิมซ้ำ ๆ ทำให้ฟันสึกเป็นร่อง และอาจเปิดทางให้เกิดความเจ็บปวดกับโรคในช่องปากมากกว่าเดิม ร่องรอยนี้จึงไม่ใช่แค่หลักฐานว่าคนสมัยนั้นรู้จักพืชออกฤทธิ์ แต่ยังสะท้อนวงจรของความเจ็บปวด การเยียวยาตัวเอง และผลข้างเคียงที่ตามมา

หลักฐานชุดนี้ถูกอธิบายว่าเป็นบันทึกเก่าแก่ที่สุดเท่าที่พบในขณะนี้ของการใช้พืชออกฤทธิ์ทางประสาทเป็นนิสัย โดยยังต้องแยกให้ชัดว่าไม่ได้พิสูจน์ว่ามนุษย์ทุกกลุ่มในยุคน้ำแข็งทำเช่นเดียวกัน และไม่ได้บอกระดับฤทธิ์ที่ผู้ใช้ได้รับแน่นอน สิ่งที่ฟันสองคนนี้ยืนยันได้ คือมนุษย์ในสุลาเวสีรู้จักนำเมล็ดหมากมาอมดูดก่อนยุคเกษตรกรรมนานมากแล้ว

เรื่องนี้ไม่ได้ทำให้หมากเป็นสิ่งปลอดภัยในปัจจุบัน การใช้หมากร่วมกับส่วนผสมต่าง ๆ มีความเสี่ยงต่อสุขภาพช่องปากและมะเร็งช่องปากตามหลักฐานการแพทย์สมัยใหม่ แต่ในมุมโบราณคดี ฟันที่สึกเหล่านี้ทำให้เห็นว่า ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับสารที่เปลี่ยนความรู้สึกของร่างกาย อาจเก่าแก่กว่าประวัติศาสตร์เมืองและการเพาะปลูกอย่างมาก