ขั้วโลกที่ 3 กำลังละลาย: วิกฤตน้ำแข็งบนเทือกเขาฮินดูกูช–หิมาลัยที่อาจจะมีผลกระทบกับคนกว่าสองพันล้านคน

เมื่อเอ่ยถึงวิกฤตการละลายของน้ำแข็งบนโลก หลายคนมักนึกถึงขั้วโลกเหนือ แอนตาร์กติกา หรือแผ่นน้ำแข็งกรีนแลนด์ ทว่าบนทวีปเอเชียมีคลังน้ำจืดขนาดมหาสาลที่สำคัญไม่แพ้กัน นั่นคือ เทือกเขาฮินดูกูช–หิมาลัย (Hindu Kush–Himalaya: HKH) หรือที่ได้รับการขนานนามว่า “ขั้วโลกที่ 3” ของโลก

ภูมิภาคอันยิ่งใหญ่นี้ทอดยาวกว่า 3,500 กิโลเมตร พาดผ่านจากประเทศอัฟกานิสถานไปจนถึงเมียนมา ครอบคลุมพื้นที่รวม 8 ประเทศ และทำหน้าที่เป็นต้นน้ำสำคัญของแม่น้ำสายหลักถึง 10 ระบบ เช่น แม่น้ำคงคา สินธุ พรหมบุตร อิรวดี สาละวิน โขง แม่น้ำแยงซี และแม่น้ำเหลือง ซึ่งเป็นเส้นเลือดใหญ่หล่อเลี้ยงชีวิตผู้คนเกือบ 2 พันล้านคน ในพื้นที่ปลายน้ำ

☆☆☆เมื่อ “หลังคาโลก” สูญเสียมวลน้ำแข็งอย่างรวดเร็ว

รายงานจาก ICIMOD ในปี 2026 ชี้ชัดว่าการสูญเสียมวลธารน้ำแข็งในฮินดูกูช–หิมาลัยได้ เร่งตัวขึ้นอย่างรวดเร็วหลังปี 2000 โดยอัตราการสูญเสียเพิ่มสูงขึ้นราวสองเท่าเมื่อเทียบกับยุคก่อนหน้า

จากการติดตามและศึกษาธารน้ำแข็ง 38 แห่งตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา พบว่าสมดุลมวลของธารน้ำแข็งส่วนใหญ่ติดลบ โดยในช่วงปี 1990–2020 ภูมิภาคนี้สูญเสียพื้นที่ธารน้ำแข็งไปแล้วประมาณ 12% และสูญเสียปริมาณน้ำแข็งสำรองไปราว 9% โดยเฉพาะธารน้ำแข็งขนาดเล็กที่ได้รับผลกระทบและความเสียหายรุนแรงกว่าส่วนอื่นอย่างเห็นได้ชัด

☆☆☆ภัยสองด้าน น้ำแล้งสลับน้ำหลาก และมหันตภัย 

การละลายของน้ำแข็งไม่ได้ส่งผลแค่ปริมาณน้ำที่เปลี่ยนแปลงไป แต่ยังสร้างความเสี่ยงรอบด้านต่อระบบนิเวศและชุมชน

วิกฤตน้ำแล้งสลับน้ำหลาก ในระยะแรกน้ำแข็งที่ละลายจะไหลลงสู่แม่น้ำในปริมาณมาก แต่เมื่อธารน้ำแข็งหดตัวลงเรื่อย ๆ ปริมาณน้ำที่จะปล่อยออกมาในช่วงฤดูแล้งจะมีแนวโน้มลดลงอย่างน่าใจหาย ส่งผลให้พื้นที่ปลายน้ำต้องเผชิญกับสภาวะน้ำมากเกินไปในช่วงเวลาหนึ่ง และขาดแคลนน้ำอย่างหนักในอีกช่วงหนึ่ง

มหันตภัย GLOF (Glacial Lake Outburst Flood) น้ำแข็งที่ละลายได้ไหลไปสะสมตัวจนเกิดเป็น "ทะเลสาบธารน้ำแข็ง" ขยายวงกว้างขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อโครงสร้างธรรมชาติรับแรงดันไม่ไหว จึงเกิดการพังทลายอย่างฉับพลัน ปล่อยมวลน้ำมหาศาลไหลบ่าลงสู่หุบเขาด้วยความรุนแรง ทำลายบ้านเรือน ถนน สะพาน และโครงสร้างพื้นฐานของผู้คนในพื้นที่ลุ่มต่ำอย่างยับเยิน

ความเปราะบางของเทือกเขาสูงแห่งนี้ยังเผชิญกับปัจจัยเร่งจากภาวะอุณหภูมิที่เพิ่มสูงผิดปกติในพื้นที่ระดับสูง ประกอบกับการสูญเสียพื้นผิวของหิมะและน้ำแข็ง

ทำให้พื้นดินและหินที่อยู่เบื้องล่างโผล่ขึ้นมาดูดซับความร้อนจากแสงอาทิตย์ไว้ได้มากกว่าเดิม ยิ่งเร่งกระบวนการละลายให้รุนแรงยิ่งขึ้น

แม้ประเทศไทยจะตั้งอยู่ห่างจากเทือกเขาหิมาลัยหลายพันกิโลเมตร แต่ระบบธรรมชาติและสายน้ำของเอเชียมีความเกี่ยวร้อยกันอย่างแนบแน่น

แม่น้ำโขงและระบบนิเวศในภูมิภาคต่างพึ่งพิงน้ำจากภูเขาสูงเหล่านี้ การเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ ปริมาณฝน และฤดูกาลบนหลังคาโลก จึงไม่ใช่ปัญหาของประเทศใดประเทศหนึ่งลำพัง หากแต่เป็นความท้าทายด้านความมั่นคงทางน้ำ อาหาร และพลังงานของภูมิภาคทั้งหมด

การบางลงของธารน้ำแข็งบน “ขั้วโลกที่ 3” จึงเป็นสัญญาณเตือนว่า สิ่งที่เรากำลังสูญเสียไปพร้อมกับสายน้ำ อาจไม่ใช่เพียงแค่น้ำแข็งบนยอดเขา แต่คือ หลักประกันความมั่นคงทางน้ำของคนรุ่นต่อไปอย่างแท้จริง