พระพุทธศาสนาในอินเดียเคยเสื่อมถอยและกลับมาอีกครั้ง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หลายคนจดจำว่าอินเดียคือแผ่นดินกำเนิดพระพุทธศาสนา จึงเกิดคำถามว่าเหตุใดปัจจุบันอินเดียจึงไม่ได้มีชาวพุทธเป็นคนส่วนใหญ่ และพระพุทธศาสนาเคยหายไปจากแผ่นดินเกิดจริงหรือไม่ คำอธิบายที่ใกล้เคียงหลักฐานมากที่สุดคือ พระพุทธศาสนาไม่ได้หายไปในวันเดียว แต่ค่อย ๆ เสื่อมกำลังลงเป็นเวลาหลายร้อยปี ก่อนเกิดการฟื้นฟูหลายระลอกในยุคใหม่

พระพุทธศาสนาเติบโตอย่างกว้างขวางในอินเดียตั้งแต่สมัยโบราณ โดยมีทั้งชุมชนพระสงฆ์ ศูนย์การศึกษา และเครือข่ายผู้สนับสนุนจากกษัตริย์ พ่อค้า และชาวบ้าน มหาวิทยาลัยสงฆ์ขนาดใหญ่ เช่น นาลันทา วิกศิลา และโอดันตปุรี เคยเป็นศูนย์กลางการเรียนรู้ที่ดึงดูดพระสงฆ์และนักปราชญ์จากหลายพื้นที่ของเอเชีย

เมื่อโครงสร้างทางการเมืองเปลี่ยนแปลง อาณาจักรใหญ่แตกออกเป็นรัฐขนาดเล็ก การอุปถัมภ์จากราชสำนักลดลง เส้นทางการค้าเปลี่ยนทิศ และเงินบริจาคที่เคยหล่อเลี้ยงวัดกับมหาวิทยาลัยสงฆ์ลดน้อยลง สถาบันที่พึ่งพาทรัพยากรจากภายนอกจึงดูแลอาคาร ห้องสมุด และชุมชนขนาดใหญ่ได้ยากขึ้น

อีกด้านหนึ่ง ศาสนาพราหมณ์และฮินดูพัฒนารูปแบบการบูชาและพิธีกรรมที่เข้าถึงชุมชนทั่วไปมากขึ้น แนวคิดบางส่วนของพุทธศาสนาและฮินดูเริ่มซ้อนทับกัน ขณะเดียวกัน พระพุทธศาสนาบางสายให้ความสำคัญกับการศึกษาในสถาบันสงฆ์และปรัชญาชั้นสูง จนห่างจากชีวิตประจำวันของชาวบ้านในบางภูมิภาค เมื่อศาสนาคู่แข่งมีพิธีกรรมสำหรับการเกิด แต่งงาน การตาย และเทศกาลต่าง ๆ ได้กว้างกว่า พระพุทธศาสนาจึงสูญเสียฐานสนับสนุนในบางพื้นที่

ช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 12 ถึงคริสต์ศตวรรษที่ 13 การรุกรานจากกองทัพในอินเดียเหนือสร้างความเสียหายต่อเมืองและศูนย์กลางทางศาสนาหลายแห่ง การโจมตีทำลายอาคาร ห้องสมุด และเครือข่ายพระสงฆ์บางส่วน แต่การอธิบายว่าพระพุทธศาสนาหายไปเพราะการรุกรานเพียงอย่างเดียวคงไม่ครบถ้วน เพราะก่อนหน้านั้นสถาบันหลายแห่งก็อ่อนกำลังจากการขาดผู้อุปถัมภ์และการแข่งขันทางศาสนาแล้ว

พระสงฆ์บางส่วนเดินทางขึ้นสู่ทิเบต เนปาล และพื้นที่หิมาลัย บางส่วนเดินทางไปศรีลังกา เอเชียกลาง และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ส่วนชุมชนที่ยังอยู่ในอินเดียหลายแห่งค่อย ๆ ผสมเข้ากับประเพณีท้องถิ่น จนไม่ปรากฏตัวในฐานะชุมชนพุทธขนาดใหญ่เหมือนยุคก่อน

ดังนั้น คำว่า “หายไป” จึงควรหมายถึงการหายไปจากฐานะศาสนาหลักของอินเดียและการเสื่อมสลายของสถาบันสงฆ์ขนาดใหญ่ ไม่ใช่การสูญพันธุ์โดยสมบูรณ์ พระพุทธศาสนายังดำรงอยู่ในแคว้นหิมาลัย ชุมชนบางแห่งทางตะวันออก และกลุ่มชาวพุทธขนาดเล็กในพื้นที่อื่น

การฟื้นฟูครั้งแรกในยุคใหม่เริ่มจากการค้นพบมรดกทางโบราณคดีและคัมภีร์อีกครั้งในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 19 นักโบราณคดีและนักวิชาการเริ่มสำรวจซากเมืองโบราณ จารึก และสถานที่ที่เกี่ยวข้องกับพระพุทธเจ้า ทำให้คนทั่วโลกตระหนักว่าอินเดียเคยเป็นศูนย์กลางสำคัญของพระพุทธศาสนา

บุคคลสำคัญในระยะแรกคือ อนาคาริก ธรรมปาละ ชาวศรีลังกาผู้เดินทางไปยังพุทธคยา ธรรมปาละพบว่าสถานที่สำคัญทางพุทธศาสนาอยู่ในสภาพเสื่อมโทรมและการดูแลไม่ได้อยู่ในมือของชาวพุทธทั้งหมด จึงเริ่มรณรงค์ให้ชาวพุทธจากหลายประเทศกลับมาใส่ใจสถานที่ศักดิ์สิทธิ์เหล่านี้

ในปี 1891 ธรรมปาละก่อตั้งสมาคมมหาโพธิขึ้นที่โคลัมโบ สมาคมทำงานด้านการฟื้นฟูพุทธคยา สารนาถ และกุสินารา รวมถึงเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับพระพุทธศาสนา การเคลื่อนไหวนี้ไม่ได้ทำให้ชาวอินเดียทั้งประเทศกลับมาเป็นชาวพุทธทันที แต่ช่วยสร้างองค์กร วารสาร เครือข่ายการศึกษา และเส้นทางแสวงบุญที่ทำให้พระพุทธศาสนากลับมาปรากฏในพื้นที่สาธารณะอีกครั้ง

ถ้าความทรงจำเกี่ยวกับ “หมอคนหนึ่ง” หมายถึง ดร. บี. อาร์. อัมเบดการ์ ความเข้าใจนั้นมีส่วนจริง แต่ต้องแยกให้ออกว่าอัมเบดการ์ไม่ได้เป็นแพทย์รักษาคน คำว่า ดร.

มาจากวุฒิการศึกษาระดับปริญญาเอกและเกียรติทางวิชาการ อัมเบดการ์เป็นนักกฎหมาย นักเศรษฐศาสตร์ นักคิดด้านสังคม และบุคคลสำคัญในการร่างรัฐธรรมนูญอินเดีย

อัมเบดการ์เกิดในชุมชนที่เผชิญการแบ่งชนชั้นอย่างรุนแรง ประสบการณ์ชีวิตทำให้สนใจคำถามว่า ศาสนาแบบใดจะช่วยให้มนุษย์มีศักดิ์ศรี ความเสมอภาค และสิทธิในการดำรงชีวิตโดยไม่ต้องยอมรับลำดับชั้นที่ติดตัวมาตั้งแต่เกิด อัมเบดการ์ศึกษาพระพุทธศาสนาอย่างจริงจัง และมองเห็นหลักเหตุผล ศีลธรรม และความเสมอภาคในคำสอนของพระพุทธเจ้า

วันที่ 14 ตุลาคม 1956 อัมเบดการ์พร้อมภรรยาเข้ารับไตรสรณคมน์และศีลห้าจากพระมหาสถวีร์ จันทรมณี ที่เมืองนาคปุระ จากนั้นชาวอินเดียหลายแสนคนเข้าร่วมพิธีเปลี่ยนมานับถือพระพุทธศาสนา ตัวเลขผู้เข้าร่วมแตกต่างกันตามแหล่งข้อมูล แต่ทุกแหล่งเห็นตรงกันว่าเป็นหนึ่งในพิธีเปลี่ยนศาสนาครั้งใหญ่ที่สุดของยุคใหม่

เหตุการณ์ครั้งนั้นมีความหมายมากกว่าการเปลี่ยนพิธีกรรมส่วนตัว เพราะชุมชนชาวทลิตจำนวนมากใช้การเปลี่ยนมานับถือพระพุทธศาสนาเพื่อประกาศศักดิ์ศรีและปฏิเสธระบบวรรณะที่กดทับชีวิต อัมเบดการ์ยังมอบคำปฏิญาณหลายข้อให้ผู้เข้าร่วมละทิ้งความเชื่อและพิธีกรรมที่เชื่อมโยงกับการแบ่งชนชั้น

แนวทางของอัมเบดการ์มักเรียกว่า นวพุทธ หรือพุทธศาสนาแบบอัมเบดการ์ แนวทางนี้เน้นเสรีภาพ ความเสมอภาค ภราดรภาพ เหตุผล และความยุติธรรมทางสังคม จึงมีน้ำเสียงแตกต่างจากการฟื้นฟูแบบอนุรักษนิยมที่เน้นการบูรณะสถานที่ศักดิ์สิทธิ์หรือการกลับไปหาคัมภีร์โบราณ

อัมเบดการ์เสียชีวิตในวันที่ 6 ธันวาคม 1956 เพียงไม่ถึงสองเดือนหลังพิธีใหญ่ หนังสือเรื่อง พระพุทธเจ้าและธรรมะ ซึ่งเป็นผลงานสำคัญของอัมเบดการ์ได้รับการตีพิมพ์หลังเสียชีวิตในปี 1957 หนังสือเล่มนี้กลายเป็นพื้นฐานทางความคิดของชาวนวพุทธจำนวนมาก และช่วยให้การฟื้นฟูพระพุทธศาสนาเชื่อมโยงกับปัญหาสังคมร่วมสมัย

การฟื้นตัวหลังอัมเบดการ์จึงไม่ได้หมายความว่าชาวอินเดียทั้งประเทศหันกลับมานับถือพระพุทธศาสนา แต่หมายถึงการเกิดชุมชนพุทธใหม่จำนวนมาก โดยเฉพาะในรัฐมหาราษฏระและพื้นที่ที่มีชาวทลิตอาศัยอยู่ ชุมชนเหล่านี้สร้างวัด โรงเรียน ห้องสมุด องค์กรช่วยเหลือ และพิธีกรรมของตนเองขึ้นมา

ในอีกด้านหนึ่ง พุทธคยา สารนาถ กุสินารา และนาลันทากลับมาเป็นสถานที่สำคัญของการเดินทางแสวงบุญ นักเรียน นักวิชาการ และชาวพุทธจากหลายประเทศเดินทางไปศึกษาและประกอบพิธี สถานที่เหล่านี้จึงทำหน้าที่ทั้งเป็นแหล่งศรัทธา แหล่งประวัติศาสตร์ และศูนย์กลางการเรียนรู้

คำถามว่าใครทำให้พระพุทธศาสนากลับมา จึงไม่มีชื่อเดียวที่อธิบายได้ทั้งหมด หากพูดถึงการฟื้นฟูสถานที่ศักดิ์สิทธิ์และการสร้างเครือข่ายพุทธศาสนายุคใหม่ ชื่อของอนาคาริก ธรรมปาละมีความสำคัญ หากพูดถึงการสร้างชุมชนชาวพุทธขนาดใหญ่และการเชื่อมพระพุทธศาสนากับความเสมอภาคทางสังคม ชื่อของ ดร. อัมเบดการ์มีบทบาทเด่นมาก

พระพุทธศาสนาในอินเดียจึงมีทั้งช่วงรุ่งเรือง เสื่อมถอย แตกแขนง และฟื้นตัว การกลับมาไม่ได้เกิดจากคนคนเดียว แต่เกิดจากการทำงานร่วมกันของพระสงฆ์ ชุมชน นักวิชาการ นักโบราณคดี องค์กรทางศาสนา และคนธรรมดาที่เลือกนำคำสอนมาใช้กับปัญหาชีวิตของตนเอง เรื่องนี้ทำให้เห็นว่า ศาสนาอาจเสื่อมกำลังในฐานะสถาบัน แต่สามารถกลับมามีชีวิตได้อีกครั้ง เมื่อมีคนสร้างความหมายใหม่ให้เหมาะกับสังคมในแต่ละยุค