Victim Mentality คืออะไร? 5 สัญญาณเมื่อความรู้สึกเป็นเหยื่อเริ่มกลายเป็นนิสัย

บางคนเจอเรื่องไม่ยุติธรรมแล้วเสียใจ บางคนเจอเรื่องคล้ายกันซ้ำ ๆ จนเริ่มเชื่อว่า “ไม่ว่าจะทำอะไรก็ไม่มีทางเปลี่ยนอะไรได้”

จุดสำคัญจึงไม่ใช่การเคยเป็น “เหยื่อ” แต่คือเมื่อความรู้สึกนั้นเริ่มกลายเป็นวิธีมองโลกที่เกิดขึ้นซ้ำ ๆ

Victim Mentality คืออะไร?

Victim Mentality เป็นคำที่ใช้เรียกรูปแบบความคิดหรือพฤติกรรมที่คนหนึ่งมองตัวเองว่าเป็นผู้ถูกกระทำอย่างต่อเนื่อง มักรู้สึกว่าปัญหาที่เกิดขึ้นมีสาเหตุจากคนอื่นหรือสถานการณ์ภายนอก และมองว่าตัวเองมีอำนาจเปลี่ยนแปลงสิ่งต่าง ๆ ได้น้อยมาก

อย่างไรก็ตาม คำนี้ ไม่ใช่การวินิจฉัยโรคทางจิตเวชอย่างเป็นทางการ และไม่ควรนำไปใช้ติดป้ายคนอื่นง่าย ๆ

งานวิจัยทางจิตวิทยามีแนวคิดที่ใกล้เคียงและเป็นระบบมากขึ้น เรียกว่า Tendency for Interpersonal Victimhood (TIV) ซึ่งหมายถึงแนวโน้มที่จะรู้สึกว่าตัวเองเป็นเหยื่อในความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลอย่างต่อเนื่อง

งานวิจัยดั้งเดิมพัฒนาแนวคิดนี้ผ่าน 8 การศึกษา โดยเริ่มจากการสัมภาษณ์ 20 คน และพัฒนาแบบวัดเริ่มต้น 29 ข้อ ก่อนทดสอบโครงสร้างของแนวคิดดังกล่าว

แล้วการเป็น “เหยื่อจริง” ต่างกันอย่างไร?

นี่เป็นจุดที่ต้องแยกให้ออก

คนหนึ่งอาจถูกกลั่นแกล้ง ถูกหลอก ถูกทำร้าย หรือถูกปฏิบัติอย่างไม่เป็นธรรมจริง ๆ และการรู้สึกเจ็บ โกรธ กลัว หรือไม่ไว้วางใจหลังเหตุการณ์เหล่านั้น ไม่ได้แปลว่ามี Victim Mentality

สิ่งที่น่าสังเกตคือเมื่อความรู้สึกว่า “ฉันถูกกระทำ” ขยายจากเหตุการณ์หนึ่งไปเป็น เลนส์ที่ใช้มองแทบทุกความสัมพันธ์และทุกปัญหา

งานวิจัย TIV พบองค์ประกอบหลัก 4 มิติ ได้แก่ ความต้องการให้ผู้อื่นรับรู้ความเป็นเหยื่อ การมองตัวเองเหนือกว่าในเชิงศีลธรรม การขาดความเห็นอกเห็นใจต่อผู้อื่น และการคิดวนซ้ำถึงเหตุการณ์ที่ทำให้เจ็บปวด

5 สัญญาณที่ความรู้สึกเป็นเหยื่ออาจเริ่มกลายเป็นรูปแบบความคิด

1. โทษคนอื่นซ้ำ ๆ จนแทบไม่มีพื้นที่ให้มองส่วนของตัวเอง

เวลามีปัญหา ทุกคนสามารถมีเหตุผลว่าทำไมเรื่องนั้นถึงเกิดขึ้น แต่สัญญาณที่ควรสังเกตคือ คำอธิบายแทบทุกครั้งจบลงด้วยการที่คนอื่นเป็นต้นเหตุ

เช่น งานผิดเพราะเพื่อนร่วมงาน ความสัมพันธ์พังเพราะอีกฝ่าย เจ้านายไม่ชอบเพราะอคติ หรือพลาดโอกาสเพราะโชคไม่ดี โดยแทบไม่เคยถามตัวเองว่า “มีส่วนไหนที่ฉันสามารถทำต่างออกไปได้บ้าง”

Healthline ระบุการหลีกเลี่ยงความรับผิดชอบ การโยนความผิด และการหาข้อแก้ตัวเป็นหนึ่งในรูปแบบพฤติกรรมที่พบได้บ่อยในแนวคิด Victim Mentality

เหตุผลเบื้องหลัง: การยอมรับว่าตัวเองมีส่วนในปัญหาอาจทำให้รู้สึกผิดหรือเจ็บปวด จิตใจจึงเลือกคำอธิบายที่ปกป้องตัวเองได้ง่ายกว่า แต่หากเกิดซ้ำ ๆ ก็อาจทำให้เราไม่เห็นจุดที่สามารถปรับเปลี่ยนได้จริง

2. มีคำตอบว่า “ทำไปก็ไม่มีประโยชน์” ก่อนลองแก้ปัญหา

นี่เป็นหนึ่งในสัญญาณที่น่าสนใจที่สุด

เมื่อเกิดปัญหา คนทั่วไปอาจถามว่า “ทำอะไรได้บ้าง?”

แต่คนที่ติดอยู่ในรูปแบบความคิดแบบเหยื่ออาจเริ่มจากคำถามว่า “จะทำไปทำไม ในเมื่อยังไงก็ไม่เปลี่ยน?”

แนวคิดนี้เชื่อมโยงกับ learned helplessness หรือภาวะเรียนรู้ความไร้อำนาจ ซึ่ง APA อธิบายว่าอาจเกิดจากการเผชิญสิ่งกดดันที่ควบคุมไม่ได้ซ้ำ ๆ จนคนเรียนรู้ว่าตัวเองไม่สามารถควบคุมผลลัพธ์ได้ แม้ภายหลังจะมีทางเลือกให้เปลี่ยนสถานการณ์แล้วก็ตาม

ตัวเลขที่น่าสนใจ: แนวคิด learned helplessness ถูกเสนอครั้งแรกในปี 1967 และต่อมาถูกนำไปศึกษาต่อในมนุษย์และบริบททางจิตวิทยาอีกมากมาย

จึงต้องระวังไม่ตีความว่า “ไม่ลงมือทำ = ขี้เกียจ” เสมอไป เพราะเบื้องหลังอาจเป็นความเชื่อว่าการลงมือทำไม่มีทางเปลี่ยนอะไรได้

3. คิดวนกับเรื่องที่เคยถูกทำร้ายหรือถูกเอาเปรียบ

เรื่องบางเรื่องผ่านไปนานแล้ว แต่ในหัวกลับยังเกิดขึ้นซ้ำ

“เขาทำกับเราแบบนั้นได้อย่างไร”

“ถ้าวันนั้นไม่เกิดเรื่องนี้ ชีวิตคงไม่เป็นแบบนี้”

“คนอื่นไม่เคยเข้าใจเราเลย”

การทบทวนเหตุการณ์เพื่อทำความเข้าใจตัวเองเป็นเรื่องปกติ แต่ถ้ากลายเป็น การคิดวนซ้ำโดยไม่เกิดทางออกหรือการเรียนรู้ใหม่ มันอาจทำให้ความรู้สึกเป็นเหยื่อคงอยู่ได้นานขึ้น

งานวิจัย TIV ระบุ rumination หรือการคิดวนซ้ำ เป็นหนึ่งใน 4 มิติหลัก ของแนวโน้มความรู้สึกเป็นเหยื่อระหว่างบุคคล

งานวิจัยตรวจสอบแบบวัด TIV ในปี 2025 ยังพบความสัมพันธ์กับ depressive rumination และ anger rumination ด้วย โดยการศึกษานั้นใช้ผู้เข้าร่วม 1,254 คน อายุ 18–70 ปี

จุดสำคัญ: การคิดถึงอดีตไม่ได้แปลว่าผิดปกติ แต่สิ่งที่ควรถามคือ “การคิดเรื่องนี้ช่วยให้เข้าใจหรือช่วยให้เดินต่อได้หรือไม่?”

4. มองสถานการณ์เป็น “คนดี–คนร้าย” มากเกินไป

ชีวิตจริงมีพื้นที่สีเทาจำนวนมาก

เพื่อนอาจทำผิดและเราก็อาจมีส่วนผิดบางอย่าง

หัวหน้าอาจให้ Feedback ที่ไม่ถูกใจ แต่ไม่ได้หมายความว่าเกลียดเรา

คู่รักอาจทำให้เราเสียใจโดยไม่ได้หมายความว่าอีกฝ่ายไม่เคยรักเรา

แต่เมื่อความคิดแบบเหยื่อฝังแน่นขึ้น การตีความเหตุการณ์อาจเอนไปสู่ “ฉันถูกต้อง อีกฝ่ายผิด” ได้ง่าย

งานวิจัย TIV พบมิติที่เรียกว่า moral elitism ซึ่งเกี่ยวข้องกับการรับรู้ว่าตัวเองอยู่ฝ่ายที่ถูกต้องทางศีลธรรม ขณะที่อีกฝ่ายเป็นฝ่ายผิด

SELF ก็ชี้ถึงรูปแบบ black-and-white thinking หรือการมองสถานการณ์แบบสุดขั้วว่าเป็นหนึ่งในสัญญาณที่ควรสังเกต

เหตุผลเบื้องหลัง: การแบ่งโลกเป็น “ฉันถูก–เขาผิด” ช่วยให้เรื่องราวเข้าใจง่าย แต่ข้อเสียคือเราอาจพลาดข้อมูลบางส่วนที่ช่วยให้แก้ปัญหาได้จริง

5. ได้รับคำแนะนำแล้ว แต่เห็นเหตุผลว่าทำไมทุกทางเลือกจึงใช้ไม่ได้

นี่คือจุดที่เห็นความแตกต่างระหว่าง “ฉันกำลังเจอปัญหา” กับ “ไม่มีอะไรช่วยฉันได้”

คนที่กำลังมีปัญหาอาจยังไม่พร้อมรับคำแนะนำ ซึ่งเป็นเรื่องปกติ

แต่หากทุกข้อเสนอมีคำตอบกลับมาว่า

“ทำไม่ได้”

“เคยลองแล้ว”

“มันไม่เหมือนกัน”

“ไม่มีใครเข้าใจหรอก”

และรูปแบบนี้เกิดขึ้นซ้ำ ๆ จนไม่มีทางเลือกเหลืออยู่เลย นั่นอาจสะท้อนความรู้สึกไร้อำนาจมากกว่าปัญหาเฉพาะหน้า

Healthline และ SELF ต่างกล่าวถึงการปฏิเสธทางเลือกในการแก้ปัญหาและการตอบสนองต่อคำแนะนำในลักษณะที่ทำให้สถานการณ์เปลี่ยนแปลงได้ยากว่าเป็นรูปแบบหนึ่งที่ควรสังเกต

แก่นสำคัญ: การปฏิเสธคำแนะนำครั้งหนึ่งไม่ใช่ Victim Mentality สิ่งที่น่าสนใจคือ รูปแบบที่เกิดซ้ำและครอบคลุมหลายสถานการณ์

ทำไมบางคนจึงติดอยู่กับความรู้สึกว่า “ตัวเองเป็นเหยื่อ”?

ไม่มีคำตอบเดียว

ประสบการณ์เลวร้ายจริง ๆ สามารถเปลี่ยนวิธีที่คนมองความปลอดภัย ความไว้วางใจ และอำนาจในการควบคุมชีวิตของตัวเองได้

งานวิจัยเรื่อง learned helplessness เสนอว่าเมื่อคนเผชิญสถานการณ์ที่ควบคุมไม่ได้ซ้ำ ๆ พวกเขาอาจเรียนรู้ความคาดหวังว่า การกระทำของตัวเองไม่ได้เปลี่ยนผลลัพธ์

ในอีกด้านหนึ่ง งานวิจัยเกี่ยวกับ TIV มองเรื่องนี้ผ่านความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล และพบว่าแนวโน้มดังกล่าวเกี่ยวข้องกับทั้ง การต้องการให้ผู้อื่นยอมรับความเจ็บปวด การคิดวน ความรู้สึกว่าตัวเองถูกต้องทางศีลธรรม และความสามารถในการมองความทุกข์ของผู้อื่น

ดังนั้นจึงไม่ควรสรุปง่าย ๆ ว่า คนที่มีพฤติกรรมแบบนี้ “ต้องการความสนใจ” หรือ “กำลังแกล้งทำ”

บางครั้งต้นทางอาจเป็นความเจ็บปวดจริง

Victim Mentality ไม่ได้แปลว่า “คนคนนั้นเป็นตัวปัญหา”

ประเด็นนี้สำคัญที่สุดของเรื่อง

การเคยถูกทำร้าย ไม่ใช่ความผิดของผู้ถูกกระทำ

และการรู้สึกเสียใจ โกรธ หรืออยากให้คนอื่นเข้าใจ ก็ไม่ใช่เรื่องผิด

สิ่งที่ควรสังเกตคือ เมื่อเวลาผ่านไป ความรู้สึกดังกล่าวกลายเป็นคำอธิบายสำหรับ ทุกเรื่อง หรือไม่

ลองเปลี่ยนจากคำถาม

“ใครผิด?”

เป็น

“ส่วนไหนของเรื่องนี้ที่ฉันควบคุมได้?”

คำถามหลังไม่ได้หมายความว่าเราต้องรับผิดแทนคนอื่น แต่ช่วยแยก สิ่งที่ควบคุมไม่ได้ ออกจาก สิ่งที่ยังพอทำอะไรได้

เช็กตัวเองแบบง่าย ๆ 5 ข้อ

ลองถามตัวเองว่า

1. เมื่อเกิดปัญหา ฉันมองหาคนผิดก่อนหาทางออกหรือไม่?

2. ฉันเชื่อบ่อยแค่ไหนว่า “ทำอะไรก็ไม่มีประโยชน์”?

3. ฉันกลับไปคิดเรื่องความผิดของคนอื่นซ้ำ ๆ จนเสียพลังหรือไม่?

4. ฉันมองความสัมพันธ์เป็นฝ่ายถูกกับฝ่ายผิดมากเกินไปหรือไม่?

5. เมื่อมีคนเสนอทางออก ฉันปฏิเสธทันทีโดยไม่ได้ลองพิจารณาหรือไม่?

ถ้าตอบ “ใช่” หลายข้อ ไม่ได้หมายความว่าคุณมีความผิดปกติทางจิตใจ

มันอาจเป็นเพียงสัญญาณให้ลองสังเกตรูปแบบความคิดของตัวเองมากขึ้น

แล้วจะเริ่มหลุดจากวงจรนี้ได้อย่างไร?

จุดเริ่มต้นไม่จำเป็นต้องเป็นการ “คิดบวก”

ลองเริ่มจากการแยกเรื่องหนึ่งออกเป็น 3 ส่วน

สิ่งที่ควบคุมไม่ได้ → สิ่งที่ควบคุมได้บางส่วน → สิ่งที่ทำได้ทันที

ตัวอย่างเช่น

“เจ้านายไม่ชอบฉัน” อาจเปลี่ยนเป็น

ควบคุมไม่ได้: ความรู้สึกของเจ้านาย

ควบคุมได้บางส่วน: วิธีสื่อสารและคุณภาพงาน

ทำได้ทันที: ขอ Feedback ที่เฉพาะเจาะจง 1 เรื่อง

วิธีคิดแบบนี้ไม่ได้ลบล้างสิ่งที่เกิดขึ้น แต่ทำให้ปัญหามี “พื้นที่ให้ลงมือทำ”

และถ้าความรู้สึกไร้อำนาจ ความคิดวน หรือประสบการณ์เจ็บปวดในอดีตส่งผลต่อชีวิตและความสัมพันธ์อย่างมาก การพูดคุยกับผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตก็เป็นทางเลือกที่เหมาะสม

บทสรุป: ปัญหาไม่ใช่การเคยเป็นเหยื่อ แต่คือการติดอยู่ในบทบาทนั้น

Victim Mentality ไม่ใช่โรคหรือคำวินิจฉัยทางจิตเวช แต่เป็นคำที่ใช้พูดถึงรูปแบบความคิดและพฤติกรรมบางอย่าง

งานวิจัยเรื่อง Tendency for Interpersonal Victimhood ช่วยให้เห็นภาพชัดขึ้นผ่าน 4 มิติ ขณะที่แนวคิด learned helplessness ช่วยอธิบายว่าประสบการณ์ที่ควบคุมไม่ได้ซ้ำ ๆ อาจทำให้คนเรียนรู้ว่า “ฉันเปลี่ยนอะไรไม่ได้”

ดังนั้น 5 สัญญาณที่ควรจับตาจึงไม่ใช่ “เคยเสียใจ เคยถูกทำร้าย หรือเคยโทษใคร” แต่เป็น รูปแบบที่เกิดซ้ำ ทั้งการโยนความรับผิดชอบ ความรู้สึกไร้อำนาจ การคิดวน การมองโลกแบบขาวดำ และการปิดประตูใส่ทางออก

เพราะบางครั้งสิ่งที่เราต้องการไม่ใช่การลืมว่าเคยถูกทำร้าย แต่คือการค่อย ๆ กลับมามองเห็นว่า หลังจากเรื่องนั้นเกิดขึ้นแล้ว เรายังมีอะไรที่เลือกทำได้บ้าง