สตาลินในนาม Koba เกี่ยวข้องกับคดีปล้นรถม้าธนาคารทบิลิซีอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เช้าวันที่ 26 มิถุนายน 1907 จัตุรัสเอริวานสกีในเมืองทิฟลิส ซึ่งเวลานั้นอยู่ในจักรวรรดิรัสเซียและปัจจุบันคือกรุงทบิลิซีของจอร์เจีย กำลังมีรถม้าขนเงินของสาขาธนาคารรัฐจักรวรรดิรัสเซียเคลื่อนผ่าน ฝูงชนเห็นทหารม้าคุ้มกันและเจ้าหน้าที่ธนาคารประจำขบวน จึงไม่มีใครคาดว่าพื้นที่กลางเมืองกำลังจะกลายเป็นสนามยิงปืน

ไม่นานหลังจากนั้น ระเบิดถูกขว้างเข้าใส่รถม้า เสียงปืนดังขึ้นจากหลายทิศ ผู้ก่อเหตุฉวยถุงเงินแล้วแยกย้ายกันหนี เหตุการณ์นี้ถูกเรียกว่า “การยึดทรัพย์ที่จัตุรัสเอริวานสกี” ในประวัติศาสตร์ของขบวนการบอลเชวิค

หลักฐานที่ถูกรวบรวมภายหลังชี้ว่า โจเซฟ สตาลิน ซึ่งเวลานั้นใช้ฉายา Koba มีส่วนร่วมกับการจัดแผนและเครือข่ายหาเงินของบอลเชวิค แต่ยังไม่ยืนยันว่าเขาเป็นคนขว้างระเบิดหรือยิงอยู่กลางจัตุรัสด้วยตัวเอง

ชายหนุ่มชื่อ Koba กับเงินของบอลเชวิค

ตอนเกิดเหตุ สตาลินยังไม่ได้ใช้ชื่อ “สตาลิน” เป็นชื่อหลัก เขาเป็นนักปฏิวัติชาวจอร์เจียชื่อโจเซฟ จูกาชวิลี และมักใช้ชื่อ Koba ซึ่งนำมาจากตัวละครในนิยายจอร์เจียเรื่อง The Patricide ส่วนชื่อ Stalin เริ่มปรากฏชัดในช่วงปี 1912 และกลายเป็นชื่อที่เขาใช้ในเวลาต่อมา

บอลเชวิคในยุคนั้นมีวิธีหาเงินที่เรียกว่า “การยึดทรัพย์” หมายถึงการปล้นเงินของรัฐหรือเอกชนเพื่อใช้กับกิจกรรมปฏิวัติ การซื้ออาวุธ และการสนับสนุนเครือข่ายใต้ดิน เป้าหมายของแผนทิฟลิสจึงไม่ได้ถูกวางไว้เป็นการปล้นเพื่อแบ่งทรัพย์ส่วนตัว

เดือนเมษายน 1907 ผู้นำบอลเชวิคหลายคนพบกันที่เบอร์ลินเพื่อหารือเรื่องการหาเงิน กลุ่มที่เกี่ยวข้องมีเลนิน สตาลิน เลโอนิด คราซิน อเล็กซานเดอร์ บ็อกดานอฟ และมัคซิม ลิตวินอฟ แผนงานมุ่งไปที่สตาลินกับไซมอน เตร์-เปโตรเซียน หรือ Kamo ให้จัดการปฏิบัติการในทิฟลิส

สตาลินมีช่องทางเข้าถึงข้อมูลตารางขนเงินของธนาคารผ่านคนรู้จักในสำนักงานธนาคารและที่ทำการไปรษณีย์ ข้อมูลนี้ทำให้กลุ่มผู้ก่อเหตุรู้ว่าขบวนรถม้าจะออกเดินทางในวันที่ 26 มิถุนายน การมีชื่ออยู่ในวงวางแผนจึงมีหลักฐานรองรับมากกว่าคำกล่าวว่าเขาเป็นหัวหน้าแก๊งที่ลงมือทุกขั้นตอนด้วยตัวเอง

สิบนาฬิกาครึ่งที่จัตุรัส

ผู้ร่วมแผนกระจายตัวรอบจัตุรัส บางคนแต่งตัวคล้ายชาวบ้านและถือปืนพกกับระเบิด ส่วน Kamo ปลอมตัวเป็นนายทหารม้า ขบวนรถม้าประกอบด้วยเงินสด เจ้าหน้าที่ธนาคาร และทหารคุ้มกัน มีทหารม้าคอสแซคอยู่รอบขบวน

เวลาประมาณ 10.30 น. สัญญาณโจมตีถูกส่งออกไป ระเบิดกระแทกขบวนรถม้า ม้าตกใจและพยายามลากรถหนี เจ้าหน้าที่คุ้มกันยิงตอบโต้ ขณะที่ผู้ก่อเหตุเข้าแย่งถุงเงินแล้วโยนขึ้นรถม้าของฝ่ายตนเอง ความชุลมุนกินพื้นที่ไปทั่วจัตุรัส ผู้คนวิ่งหนีและรถม้าหลายคันพยายามออกจากบริเวณนั้น

ตัวเลขความสูญเสียที่ปรากฏในเอกสารหอจดหมายเหตุอยู่ที่ผู้เสียชีวิตราว 40 คนและผู้บาดเจ็บประมาณ 50 คน ตัวเลขนี้ไม่ใช่หลักหมื่นตามพาดหัวล้อเลียนบางแบบ ความรุนแรงของเหตุการณ์มาจากการโจมตีกลางฝูงชนด้วยระเบิดและอาวุธปืน ไม่ใช่จำนวนผู้เสียชีวิตระดับกองทัพ

เงินก้อนใหญ่ที่ใช้ได้ยาก

ยอดเงินที่ถูกชิงมีตัวเลขปรากฏอยู่สองชุด สรุปเหตุการณ์บางฉบับระบุ 241,000 รูเบิล ขณะที่การประเมินละเอียดบางชุดระบุประมาณ 341,000 รูเบิล เพราะธนาคารเองไม่แน่ใจว่าถูกนำออกไปเท่าไร บทความยุคหลังบางแห่งแปลงเป็นเงินดอลลาร์สหรัฐหลายล้านดอลลาร์ แต่การแปลงเป็นเงินบาทในปัจจุบันต้องกำหนดวิธีคำนวณ จึงไม่ควรใส่ตัวเลขบาทแบบฟันธง

ปัญหาเกิดขึ้นกับธนบัตรมูลค่าสูง โดยเฉพาะธนบัตร 500 รูเบิลจำนวนมากที่มีหมายเลขประจำธนบัตรถูกตำรวจบันทึกไว้แล้ว เงินส่วนนี้จึงนำไปขึ้นหรือแลกได้ยาก ผู้ก่อเหตุต้องพยายามกระจายธนบัตรไปยังเมืองต่าง ๆ ในยุโรปเพื่อหลีกเลี่ยงการตรวจจับ

Kamo นำเงินส่วนหนึ่งไปถึงเลนินในฟินแลนด์ ซึ่งเวลานั้นยังอยู่ภายใต้จักรวรรดิรัสเซีย ต่อมาเขาเดินทางไปจัดหาอาวุธและอุปกรณ์สำหรับกิจกรรมปฏิวัติ ก่อนถูกจับในเยอรมนี ตำรวจพบเอกสารปลอมและอุปกรณ์ที่เกี่ยวข้องกับแผนการก่อเหตุครั้งต่อไป

สตาลินลงมือเองหรือคุมการปล้น

ตำแหน่งของสตาลินในวันปล้นยังเป็นส่วนที่ถกเถียงกัน แหล่งหนึ่งระบุว่าเขาเข้าโจมตีรถม้าและได้รับบาดเจ็บจากสะเก็ดระเบิด Kamo ให้การภายหลังว่าสตาลินไม่ได้ลงมือโดยตรงและเฝ้าดูอยู่ห่าง ๆ บันทึกตำรวจอีกชิ้นอ้างว่าเขาสังเกตเหตุการณ์จากลานบ้านแห่งหนึ่ง ส่วนคำบอกเล่าอีกชุดวางเขาไว้ที่สถานีรถไฟ

คำให้การเหล่านี้ไม่ตรงกัน จึงยังไม่มีหลักฐานชิ้นเดียวที่ยืนยันว่าเขาเป็นผู้ถือระเบิดหรือปืนในจุดโจมตี แต่การประเมินที่อ้างเอกสารเก็บถาวรให้บทบาทสตาลินอยู่ในฐานะผู้ช่วยวางแผนการ “ยึดทรัพย์” และควบคุมงานบางส่วนอยู่ห่างจากจุดลงมือ

คดีนี้สร้างปัญหาให้บอลเชวิคด้วย เพราะการประชุมพรรคก่อนหน้าเพิ่งมีมติประณามการปล้นเพื่อหาเงิน การเปิดโปงเครือข่ายทำให้เกิดความขัดแย้งภายใน เลนินและสตาลินพยายามลดระยะห่างจากเหตุการณ์ ขณะที่ Kamo ซึ่งเป็นผู้ลงมือภาคสนามถูกดำเนินคดีในเวลาต่อมา

หลักฐานจึงชี้ไปทางเดียวกันว่า Koba มีส่วนร่วมในการจัดการปล้นทบิลิซีเพื่อหาเงินให้บอลเชวิค แต่ยังไม่พอระบุว่าเขายืนขว้างระเบิดกลางจัตุรัสด้วยตัวเอง เหตุการณ์นี้ไม่เกี่ยวกับฮิตเลอร์ และตัวเลขผู้เสียชีวิตอยู่ราว 40 คน ไม่ใช่หลักหมื่น