การลอบสังหารฟรันซ์ แฟร์ดีนันด์เริ่มจากรถเลี้ยวผิดจริงหรือไม่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เช้าวันที่ 28 มิถุนายน 1914 ซาราเยโวเต็มไปด้วยผู้คนที่ออกมายืนริมถนนเพื่อชมขบวนรถของอาร์ชดยุก ฟรันซ์ แฟร์ดีนันด์ รัชทายาทแห่งจักรวรรดิออสเตรีย-ฮังการี การเดินทางครั้งนั้นดูเหมือนพิธีการตามปกติ แต่กลับจบลงด้วยการเสียชีวิตของเขาและโซฟี ภรรยา และเปิดทางให้ยุโรปเข้าสู่วิกฤตที่นำไปสู่สงครามโลกครั้งที่ 1

เรื่องเล่าที่แพร่หลายมักบอกว่า ความเปลี่ยนแปลงทั้งหมดเกิดจากความบังเอิญ คนขับรถหลงทาง ขบวนรถเลี้ยวผิด และกัฟรีโล ปรินซีปกำลังแวะกินแซนด์วิชอยู่หน้าร้านพอดี

หลักฐานยืนยันว่ารถเลี้ยวผิดจริง และรถหยุดใกล้ร้านอาหารเดลี่ของโมริทซ์ ชิลเลอร์ ซึ่งปรินซีปยืนอยู่บริเวณนั้น แต่รายละเอียดเรื่องแซนด์วิชไม่มีหลักฐานร่วมสมัยรองรับ เรื่องจริงจึงมีทั้งแผนลอบสังหาร ความผิดพลาดของเส้นทาง และตำนานที่ถูกเติมสีสันภายหลัง

ระเบิดลูกแรกพลาด แต่แผนยังไม่จบ

ขบวนรถเดินทางผ่านเส้นทางริมแม่น้ำมิลยัตสกา โดยมีผู้ร่วมแผนหลายคนกระจายตัวอยู่ตามจุดต่างๆ หนึ่งในนั้นคือเนเดลโก ชาบริโนวิช เขาขว้างระเบิดใส่รถของอาร์ชดยุก แต่ระเบิดกระเด็นออกจากตัวรถและไปตกใกล้รถคันถัดไป แรงระเบิดทำให้เจ้าหน้าที่บางคนได้รับบาดเจ็บ ขณะที่ฟรันซ์ แฟร์ดีนันด์และโซฟีไม่ได้รับอันตราย

ชาบริโนวิชพยายามฆ่าตัวตายด้วยไซยาไนด์แล้วกระโดดลงแม่น้ำ แต่สารพิษออกฤทธิ์ไม่เต็มที่ และระดับน้ำตื้นจนเขาถูกจับได้ เหตุการณ์ทำให้ขบวนรถเดินทางต่อไปยังศาลาว่าการตามกำหนดเดิม ผู้ก่อเหตุคนอื่นๆ ต่างคิดว่าโอกาสของพวกเขาหมดลงแล้ว

แผนเดินทางเปลี่ยนในช่วงไม่กี่นาที

หลังเสร็จภารกิจที่ศาลาว่าการ ฟรันซ์ แฟร์ดีนันด์ตัดสินใจไปเยี่ยมเจ้าหน้าที่ที่ได้รับบาดเจ็บจากระเบิด แผนการเดินทางจึงเปลี่ยนจากการเดินทางต่อไปตามถนนเดิมเป็นการย้อนกลับไปยังโรงพยาบาล

ปัญหาเกิดขึ้นเพราะคนขับไม่ได้รับข้อมูลเส้นทางใหม่อย่างครบถ้วน รถจึงเลี้ยวออกจากถนนอัปเปลไกวเข้าสู่ถนนฟรันซ์ โจเซฟ ซึ่งเป็นเส้นทางผิด ผู้ว่าการออสการ์ โพทิโอเร็กตะโกนบอกว่ารถเลี้ยวผิดและสั่งให้หยุดเพื่อถอยกลับ

จังหวะนั้นรถหยุดอยู่ใกล้ร้านเดลี่ของชิลเลอร์พอดี ตำแหน่งดังกล่าวไม่ใช่จุดสุ่มจากกลางเมือง เพราะร้านตั้งอยู่ใกล้เส้นทางเดิมที่วางแผนไว้ และปรินซีปก็เคลื่อนตัวมาอยู่บริเวณนั้นหลังการโจมตีครั้งแรก เมื่อรถหยุด เขาจึงได้โอกาสยิงในระยะใกล้

ปรินซีปยิงสองนัดเข้าใส่รถ กระสุนถูกฟรันซ์ แฟร์ดีนันด์และโซฟี ทั้งคู่เสียชีวิตจากบาดแผลในเวลาไม่นาน เหตุการณ์ที่เริ่มจากระเบิดพลาด การเปลี่ยนเส้นทาง และคำสั่งให้ถอยรถ กลายเป็นการลอบสังหารที่เปลี่ยนการเมืองยุโรป

แซนด์วิชเป็นข้อเท็จจริงหรือเรื่องเล่า

การตรวจสอบของ Smithsonian Magazine พบว่า หนังสือประวัติศาสตร์หลักๆ ที่เขียนก่อนยุคปัจจุบันไม่ได้ระบุว่าปรินซีปกำลังกินอาหารอยู่ตอนรถมาถึง บันทึกการพิจารณาคดีและคำให้การของพยานที่อยู่ใกล้จุดเกิดเหตุก็ไม่ได้กล่าวถึงแซนด์วิชเช่นกัน

รายละเอียดนี้เริ่มแพร่หลายหลังปี 2003 จากสารคดีโทรทัศน์เรื่อง Days That Shook the World และอาจมีรากมาจากนวนิยาย Twelve Fingers ที่ตีพิมพ์ในปี 2001 ซึ่งเป็นงานแต่ง ไม่ใช่บันทึกประวัติศาสตร์

สิ่งที่ตรวจสอบได้มีเพียงร้านเดลี่ของชิลเลอร์มีอยู่จริง ปรินซีปอยู่ใกล้ร้าน และรถของอาร์ชดยุกหยุดตรงบริเวณนั้น ส่วนการซื้อหรือกินแซนด์วิชยังไม่มีหลักฐานจากเอกสารหรือพยานในวันเกิดเหตุ จึงควรเล่าในฐานะตำนานร่วมสมัย ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ยืนยันแล้ว

กระสุนสองนัดกับวิกฤตที่ขยายตัว

การเสียชีวิตของคนสองคนไม่ได้ทำให้สงครามโลกเริ่มขึ้นทันที เหตุลอบสังหารเปิดวิกฤตทางการทูต ออสเตรีย-ฮังการีใช้เหตุการณ์นี้กดดันเซอร์เบีย เยอรมนีให้การสนับสนุนออสเตรีย-ฮังการี ขณะที่รัสเซียเริ่มขยับกำลังเพื่อหนุนเซอร์เบีย ระบบพันธมิตรและการระดมพลทำให้ความขัดแย้งในบอลข่านขยายไปสู่มหาอำนาจยุโรป

ภายในเวลาประมาณหนึ่งเดือน ยุโรปจึงเข้าสู่สงครามใหญ่ เรื่องรถเลี้ยวผิดมีส่วนเปิดโอกาสให้ปรินซีปยิงสำเร็จ ส่วนแซนด์วิชเป็นรายละเอียดที่ถูกเติมเข้ามาภายหลัง แกนของประวัติศาสตร์ไม่ได้อยู่ที่อาหารมื้อหนึ่ง แต่อยู่ที่ความตึงเครียดทางการเมืองซึ่งรอเพียงเหตุการณ์รุนแรงมาเปิดชนวน