ทำไมบางคนเห็นหน้าแต่จำคนไม่ได้?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บางคนมองเห็นดวงตา จมูก ปาก และรายละเอียดบนใบหน้าได้ชัดเจนเหมือนคนทั่วไป แต่เมื่ออีกฝ่ายเดินจากไปแล้วกลับจำไม่ได้ว่าเพิ่งคุยกับใคร แม้แต่ใบหน้าของพ่อแม่ เพื่อนสนิท หรือใบหน้าตัวเองในกระจกก็อาจกลายเป็นภาพที่คุ้นตาแต่ระบุไม่ได้ว่าเป็นใคร

ภาวะนี้เรียกว่า Prosopagnosia หรือภาวะจำใบหน้าไม่ได้ ไม่ใช่อาการตาบอด ไม่ใช่การมองเห็นพร่ามัว และไม่ได้แปลว่าผู้ป่วยจำเรื่องราวของคนคนนั้นไม่ได้ เพียงแต่สมองไม่สามารถเชื่อมภาพใบหน้าเข้ากับตัวตนของคนคนนั้นได้อย่างแม่นยำ

เวลาพบคนรู้จัก ผู้มีภาวะนี้อาจเห็นใบหน้าตรงหน้าเป็นอย่างดี แต่ไม่รู้ว่าเป็นเพื่อนร่วมงานหรือญาติของตัวเอง บางคนจึงต้องรอฟังเสียง พิจารณาทรงผม เสื้อผ้า รูปร่าง วิธีเดิน รอยสัก เครื่องประดับ หรือสถานที่ที่พบ เพื่อค่อยๆ เดาว่าคนตรงหน้าคือใคร

สถานการณ์ธรรมดาอย่างการเดินสวนกันในห้าง การเจอเพื่อนเก่าที่เปลี่ยนทรงผม หรือการทักคนผิดในที่ทำงาน อาจกลายเป็นเรื่องกดดันอย่างมาก หลายคนต้องใช้วิธีบอกคนใกล้ตัวล่วงหน้า ขอให้อีกฝ่ายแนะนำชื่อตัวเอง หรือจดจำตำแหน่งที่นั่งและลักษณะเฉพาะอื่นๆ แทนการจำจากใบหน้า

สมองมีเครือข่ายหลายส่วนที่ช่วยประมวลผลใบหน้า หนึ่งในบริเวณสำคัญคือ fusiform gyrus บริเวณด้านล่างของสมองกลีบขมับ โดยเฉพาะเครือข่ายที่มักเรียกว่า fusiform face area แต่ภาวะนี้ไม่ได้เกิดจากจุดเดียวเสมอไป การทำงานที่ผิดปกติของเครือข่ายประมวลผลใบหน้าหรือการเชื่อมต่อระหว่างสมองแต่ละส่วนก็มีส่วนเกี่ยวข้องได้

Prosopagnosia อาจมีมาตั้งแต่วัยเด็กโดยไม่มีบาดแผลในสมอง และบางกรณีพบแนวโน้มเกิดในครอบครัวได้ ส่วนอีกกลุ่มเกิดขึ้นภายหลังจากโรคหลอดเลือดสมอง การบาดเจ็บที่ศีรษะ สมองอักเสบ หรือโรคทางระบบประสาทบางชนิด ผู้ที่เคยจำใบหน้าได้ตามปกติแล้วเริ่มมีอาการกะทันหันควรเข้ารับการตรวจโดยเร็ว

แพทย์และนักประสาทวิทยาอาจประเมินด้วยการซักประวัติ แบบทดสอบการจดจำใบหน้า และการตรวจความสามารถด้านการมองเห็นหรือความจำ เพื่อแยกภาวะนี้ออกจากปัญหาสายตา ความจำเสื่อม หรือความผิดปกติด้านการรับรู้ชนิดอื่น ปัจจุบันยังไม่มีวิธีรักษาที่ทำให้ทุกคนกลับมาจำใบหน้าได้ตามปกติ แต่การฝึกใช้ข้อมูลจากเสียง ท่าทาง บริบท และลักษณะเด่นของแต่ละคนช่วยให้ใช้ชีวิตง่ายขึ้น

สิ่งสำคัญคือผู้มีภาวะนี้ไม่ได้แกล้งเมิน ไม่ได้หยิ่ง และไม่ได้ไม่ใส่ใจคนรอบข้าง สมองของพวกเขาเพียงใช้เส้นทางอื่นในการระบุตัวบุคคล หากสังคมเข้าใจและช่วยแนะนำตัวอย่างเป็นธรรมชาติ ความอึดอัดจากการจำหน้าไม่ได้ก็จะลดลงมาก หากอาการเพิ่งเกิดขึ้นหรือมาพร้อมกับพูดไม่ชัด แขนขาอ่อนแรง เดินเซ หรือปวดศีรษะรุนแรง ควรไปโรงพยาบาลทันที เพราะอาจเป็นสัญญาณของภาวะฉุกเฉินทางสมอง