มอญร้องไห้ : งานศพที่คนร้องไห้มาเป็นเพลง

ประวัติศาสตร์ มอญร้องไห้: จากศรัทธาพุทธกาล สู่กลอุบายสงคราม และจารีตราชสำนัก

        เสียงโหยหวนอันเยือกเย็นที่ลอยแว่วมาตามลม เคล้าคลอไปกับท่วงทำนองเนิบนาบของวงปี่พาทย์มอญในงานอวมงคล คือเอกลักษณ์ของพิธีกรรมโบราณที่รู้จักกันในนาม "มอญร้องไห้" ซึ่งเบื้องหลังเสียงคร่ำครวญสะกดอารมณ์นี้ มิได้มีเพียงมิติของความโศกเศร้าอาลัยรักเท่านั้น หากแต่ยังแฝงไปด้วยรากเหง้าทางคติชนวิทยา ยุทธศาสตร์การทหารอันแยบยล ตลอดจนประวัติศาสตร์การเมืองและจารีตประเพณีที่ผันผ่านตามกาลเวลา

กำเนิดจากศรัทธาและคติชนวิทยา

        ในเชิงคติชนวิทยา ประเพณีมอญร้องไห้มีรากฐานสืบสาวไปไกลถึงสมัยพุทธกาล เมื่อครั้งองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพาน พระองค์ได้ทรงแสดงปาฏิหาริย์ให้พระบาททั้งสองข้างยื่นทะลุพ้นออกมานอกหีบทอง เพื่อให้พระมหากัสสปะได้กราบถวายบังคมเป็นครั้งสุดท้าย ในครานั้น เหล่าพุทธบริษัทรวมถึงทวยเทพที่ยังไม่บรรลุอรหัตผล ต่างพากันทรุดกายร่ำไห้คร่ำครวญรอบพระบรมศพด้วยความอาลัยอย่างสุดซึ้ง ชาวมอญซึ่งมีความเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาอย่างแรงกล้า จึงได้รับเอาคตินี้มาปฏิบัติสืบต่อกันมา เพื่อแสดงความกตัญญูกตเวทิตาและความเคารพสูงสุดต่อผู้ล่วงลับ โดยผู้ร้องจะใช้ปฏิภาณกวีด้นกลอนสดพรรณนาคุณงามความดีด้วยน้ำเสียงสะอื้นฮักเสมือนจะขาดใจ แต่ปราศจากน้ำตาจริง เป็นทักษะชั้นสูงที่ต้องผ่านการฝึกฝนอย่างประณีต

กลศึกสงครามในราชาธิราช       

        นอกจากมิติทางศาสนาแล้ว ประเพณีมอญร้องไห้ยังเคยถูกใช้เป็นอาวุธทางจิตวิทยาและกลอุบายเพื่อเอาชีวิตรอดในประวัติศาสตร์ ดังปรากฏในพงศาวดารเรื่องราชาธิราช เมื่อคราวทัพพม่าปิดล้อมกรุงหงสาวดีอย่างแน่นหนาจนตัดขาดการส่งข่าว พระยาเกียรติจึงอาศัยแผนของนายทหารผู้กล้านามว่า สมิงอายมณทายา ทำทีแกล้งตายบนแพหยวกกล้วย นำน้ำผึ้งทาตัวล่อฝูงแมลงวัน และวางปลาเน่าส่งกลิ่นเหม็นคลุ้ง เพื่อตบตาว่าเป็นศพตายด้วยโรคไข้ทรพิษ จากนั้นจึงเกณฑ์หญิงมอญโกนศีรษะเดินตามตลิ่งร่ำไห้คร่ำครวญอย่างเวทนา ทหารพม่าหลงเชื่อสนิทใจและเกรงกลัวโรคระบาด จึงใช้ไม้ถ่อดันแพศพให้ลอยพ้นค่ายไป ส่งผลให้สมิงอายมณทายารอดชีวิตและนำสารลับไปแจ้งแก่พระเจ้าราชาธิราช นำมาซึ่งชัยชนะครั้งสำคัญในศึกสงคราม

การปรับเปลี่ยนสู่นางร้องไห้ในราชสำนัก

        อิทธิพลของมอญร้องไห้ได้หลอมรวมเข้าสู่วิถีราชสำนักสยามตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนปลาย และพัฒนาเป็นธรรมเนียม "นางร้องไห้" ในงานพระบรมศพของพระมหากษัตริย์และเจ้านายชั้นสูง บริบทของประเพณีได้เปลี่ยนผ่านจากความรู้สึกส่วนบุคคลของญาติมิตร ไปสู่ "การแสดงตามจารีต" เพื่อเชิดชูพระเกียรติยศ มีการจัดนางสนมกำนัลนับร้อยชีวิตเป็นต้นเสียงและลูกคู่ ร้องขับขานสดุดีความจงรักภักดีตามกำหนดเวลาประโคมย่ำยามอย่างเป็นแบบแผน

บทอวสานแห่งจารีตโบราณ

        จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในงานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เมื่อเสียงนางร้องไห้เริ่มประโคมในเวลาเดียวกับที่พระสงฆ์กำลังสวดพระอภิธรรม ส่งผลให้เกิดความสับสนอลหม่าน อีกทั้งผู้ร้องบางส่วนยังใช้ช่วงเวลาดังกล่าวพูดคุยกันจนขาดความเคารพในกาลเทศะ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 จึงทรงมีพระราชดำริว่าธรรมเนียมนี้ก่อให้เกิดความรำคาญ ไม่สมเกียรติต่อหน้านานาอารยประเทศ และทรงระบุในพระราชพินัยกรรมอย่างชัดเจนว่า "ถ้าผู้ใดรักใคร่ข้าพเจ้า ปรารถนาจะร้องไห้ ก็ร้องไห้จริงๆ เถิด อย่าร้องเล่นอย่างละครเลย" นับเป็นการปิดฉากธรรมเนียมนางร้องไห้ในราชสำนักนับแต่นั้นเป็นต้นมา

        ประวัติศาสตร์และคติชนวิทยาของมอญร้องไห้จึงมิใช่เพียงเรื่องราวของความโศกเศร้า หากแต่เป็นกระจกสะท้อนภูมิปัญญา ความศรัทธา ยุทธศาสตร์การเอาชีวิตรอด ตลอดจนพลวัตทางสังคมและการเมืองที่ปรับเปลี่ยนไปตามยุคสมัย การทำความเข้าใจเสียงคร่ำครวญนี้จึงทำให้มองเห็นคุณค่าเชิงมนุษยศาสตร์และประวัติศาสตร์ที่ซ่อนอยู่หลังม่านแห่งหยาดน้ำตาได้อย่างลึกซึ้ง

แหล่งที่มาข้อมูล : 

• บทความวิจัยเรื่อง "ประเพณีงานศพของชาวมอญกับความเชื่อที่สืบทอด" ตีพิมพ์ในวารสารบริหารธุรกิจและสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง
• หนังสือ "ประเพณีที่เกี่ยวกับชีวิต (ตอนความตาย)" ของท่าน เสฐียรโกเศศ (พระยาอนุมานราชธน)
• บทความวิเคราะห์ละครพันทางเรื่องราชาธิราชของ สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์
• บทวิเคราะห์จากกองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม เรื่อง "นางร้องไห้ ธรรมเนียมในราชสำนักที่รบกวนพระทัยรัชกาลที่ 6 'รู้สึกรกหูเสียจริง'"