กินปลาเค็มมาตั้งแต่เด็กทุกวันต้องกังวลมะเร็งหลังโพรงจมูกแค่ไหน?

ปลาเค็ม ปลาแห้ง และอาหารปลาหมักมักอยู่คู่สำรับบ้านไทยมาตั้งแต่เด็ก บางบ้านทอดให้กรอบแล้วกินกับข้าวร้อน ๆ บางบ้านใช้ปลาร้าเพิ่มรสในแกงหรือส้มตำ จึงมีคำถามตามมาว่า ถ้ากินแบบนี้บ่อย ๆ จะเพิ่มโอกาสเป็นมะเร็งหลังโพรงจมูกจริงหรือไม่

หลักฐานทางการแพทย์พบความเชื่อมโยงระหว่างการกินปลาหมักเค็มแบบดั้งเดิมบางชนิดกับมะเร็งหลังโพรงจมูก โดยเฉพาะปลาหมักเค็มสไตล์จีนที่ผ่านการเก็บจนเกิดการเปลี่ยนแปลงของเนื้อปลา องค์การวิจัยมะเร็งระหว่างประเทศจัดอาหารชนิดนี้ไว้ในกลุ่มก่อมะเร็งต่อมนุษย์ แต่ข้อมูลนี้ไม่ควรนำไปเหมารวมว่าปลาเค็มหรือปลาร้าทุกชนิดทำให้เกิดมะเร็งแน่นอน

ระหว่างการหมัก การเค็ม และการเก็บรักษา อาจมีสารประกอบกลุ่มไนโตรซามีนหรือสารตั้งต้นที่เปลี่ยนเป็นสารกลุ่มนี้ได้ ปริมาณที่เกิดขึ้นขึ้นกับชนิดปลา สูตรหมัก ระยะเวลา ความชื้น อุณหภูมิ และวิธีเก็บอาหาร การทอดให้สุกไม่ได้ทำให้อาหารหมักเค็มทุกชนิดปลอดความเสี่ยงทั้งหมด จึงควรมองเรื่องนี้เป็นความเสี่ยงสะสมจากการกินบ่อยและกินปริมาณมาก ไม่ใช่การกินครั้งเดียวแล้วจะกลายเป็นมะเร็งทันที

คำว่า “ปลาร้า” ต้องแยกให้ชัดจากปลาหมักเค็มสไตล์จีน เพราะความเสี่ยงที่มีหลักฐานเด่นในอาหารปลาร้าของไทยมักเกี่ยวกับการกินปลาน้ำจืดดิบหรือปรุงไม่สุก และพยาธิใบไม้ตับ พยาธิชนิดนี้เกี่ยวข้องกับมะเร็งท่อน้ำดี ไม่ใช่มะเร็งหลังโพรงจมูก การนำปลาร้าไปปรุงให้เดือดทั่วถึงช่วยลดความเสี่ยงจากพยาธิและเชื้อโรคได้ แต่ยังควรควบคุมปริมาณโซเดียมในมื้ออาหาร

ส่วนคำว่า “ปลาทอดซ้ำซาก” ก็ไม่ควรใช้ยืนยันว่าเป็นสาเหตุโดยตรงของมะเร็งหลังโพรงจมูก น้ำมันที่ผ่านความร้อนซ้ำหลายครั้งอาจเสื่อมคุณภาพและสร้างสารระคายเคืองหรือสารออกซิเดชันบางชนิด ความเสี่ยงจากน้ำมันเสื่อมจึงเป็นอีกประเด็นหนึ่ง ไม่ใช่หลักฐานเดียวกับความสัมพันธ์ระหว่างปลาหมักเค็มบางแบบกับมะเร็งหลังโพรงจมูก

มะเร็งหลังโพรงจมูกอยู่ลึกหลังจมูก จึงอาจเริ่มต้นด้วยอาการที่ดูคล้ายโรคทั่วไป เช่น คัดจมูกข้างเดียวเรื้อรัง มีเลือดปนในน้ำมูก หูอื้อหรือได้ยินลดลงข้างเดียว ปวดศีรษะ มีก้อนที่คอ หรือมีน้ำในหูชั้นกลางซ้ำ ๆ อาการใดอาการหนึ่งที่อยู่นานเกินสองถึงสามสัปดาห์ควรพบแพทย์หู คอ จมูก โดยเฉพาะเมื่อมีเลือดออกหรือก้อนที่คอร่วมด้วย

การกินปลาเค็มตั้งแต่วัยเด็กไม่ได้แปลว่าจะต้องป่วยในอนาคต เพราะมะเร็งชนิดนี้มีหลายปัจจัยร่วม ทั้งพันธุกรรม การติดเชื้อไวรัสเอ็บสไตน์บาร์ ปริมาณและระยะเวลาที่ได้รับอาหารเสี่ยง รวมถึงสภาพแวดล้อม การกินเป็นครั้งคราวจึงไม่ใช่เหตุให้ต้องตื่นตระหนก แต่การให้เด็กกินปลาเค็มหรืออาหารหมักเค็มแทนอาหารสดแทบทุกวันเป็นพฤติกรรมที่ควรลด

แนวทางที่ทำได้ในครัวเรือนคือสลับแหล่งโปรตีนให้หลากหลาย เลือกปลาเค็มและปลาแห้งจากผู้ผลิตที่มีมาตรฐาน ไม่เก็บอาหารหมักไว้นานจนมีกลิ่นหรือสีผิดปกติ ลดการทอดจนไหม้ และไม่ใช้น้ำมันที่มีกลิ่นหืนหรือมีควันง่ายเป็นประจำ สำหรับปลาร้า ควรนำไปต้ม แกง หรือทำให้เดือดทั่วถึงก่อนกิน โดยเฉพาะเมื่อเสิร์ฟให้เด็ก ผู้สูงอายุ หรือคนในบ้านที่มีภูมิคุ้มกันต่ำ

เรื่องนี้จึงไม่ใช่การประกาศให้เลิกกินอาหารพื้นบ้านทั้งหมด แต่เป็นการเตือนให้ลดความถี่ ลดปริมาณ และไม่ให้ของหมักเค็มกลายเป็นอาหารหลักทุกมื้อ หากมีอาการผิดปกติบริเวณจมูก หู หรือคอนานต่อเนื่อง อย่ารอให้อาการหนัก ควรตรวจหาสาเหตุกับแพทย์ให้เร็ว เพราะการพบโรคในระยะแรกช่วยให้วางแผนรักษาได้เหมาะสมกว่า