แฝดธรรมชาติเกิดขึ้นได้อย่างไร ใครมีโอกาสมากขึ้น และต้องดูแลครรภ์แบบไหน

ภาพเด็กสองคนที่เกิดพร้อมกันมักทำให้คนรอบข้างรีบถามว่าเป็นแฝดแท้หรือแฝดเทียม แต่คำว่า แฝดธรรมชาติ มีความหมายคนละชั้นกับคำว่าแฝดแท้ แฝดธรรมชาติหมายถึงการตั้งครรภ์แฝดที่เกิดจากการปฏิสนธิโดยไม่ใช้การรักษาภาวะมีบุตรยาก เช่น การทำเด็กหลอดแก้วหรือยากระตุ้นไข่ การคลอดเองหรือผ่าตัดจึงไม่ใช่ตัวตัดสินว่าการตั้งครรภ์นั้นเกิดขึ้นตามธรรมชาติหรือไม่

ร่างกายต้องทำให้เหตุการณ์ที่ปกติมีทารกเพียงคนเดียวเกิดขึ้นสองแบบ แบบแรกคือไข่ใบเดียวแยกเป็นสองตัวอ่อน แบบที่สองคือมีไข่ตกสองใบแล้วถูกปฏิสนธิแยกกัน ทั้งสองแบบให้ผลเป็นแฝด แต่จุดเริ่มต้น พันธุกรรม และการดูแลระหว่างตั้งครรภ์ไม่เหมือนกัน

คำว่าแฝดธรรมชาติพูดถึงวิธีเริ่มตั้งครรภ์ ส่วนแฝดแท้หรือแฝดเทียมพูดถึงกลไกการเกิดและความใกล้เคียงทางพันธุกรรม ดังนั้นการตั้งครรภ์ตามธรรมชาติอาจได้ทั้งสองชนิด เด็กที่เกิดพร้อมกันอาจมีหน้าตาคล้ายกันมาก หรืออาจต่างกันเหมือนสมาชิกครอบครัวเดียวกันทั่วไปก็ได้

แฝดแท้ เริ่มจากไข่หนึ่งใบผสมกับอสุจิหนึ่งตัว เกิดเป็นตัวอ่อนหนึ่งตัว แล้วตัวอ่อนแยกออกเป็นสองส่วนในช่วงแรกของการพัฒนา เด็กทั้งสองจึงมีสารพันธุกรรมใกล้เคียงกันมาก มักเป็นเพศเดียวกันและมีลักษณะภายนอกคล้ายกัน แต่ไม่ได้เหมือนกันทุกจุด ลายนิ้วมือ บุคลิก ความชอบ และสุขภาพบางด้านยังแตกต่างกันได้ เพราะสภาพแวดล้อมในครรภ์และประสบการณ์หลังเกิดมีส่วนเช่นกัน

จังหวะที่ตัวอ่อนแยกกันเกี่ยวข้องกับรกและถุงน้ำคร่ำ หากแยกเร็ว เด็กแต่ละคนอาจมีรกและถุงน้ำคร่ำของตัวเอง หากแยกช้ากว่านั้นอาจใช้รกเดียวกัน การมีรกเดียวกันทำให้ต้องติดตามละเอียดขึ้น เนื่องจากเส้นเลือดในรกอาจเชื่อมต่อกันและทำให้เลือดไหลเวียนไปยังเด็กสองคนไม่สมดุล ภาวะถ่ายเลือดระหว่างแฝดเป็นเหตุผลหนึ่งที่ต้องตรวจตามนัดอย่างเคร่งครัด

แฝดเทียม เกิดเมื่อร่างกายปล่อยไข่ออกมาสองใบในรอบเดือนเดียวกัน แล้วไข่แต่ละใบได้รับการปฏิสนธิจากอสุจิคนละตัว เด็กทั้งสองจึงมีความใกล้เคียงทางพันธุกรรมประมาณสมาชิกครอบครัวเดียวกัน อาจเป็นเพศเดียวกันหรือคนละเพศก็ได้ และมักมีรกกับถุงน้ำคร่ำแยกกัน แต่การดูจากรกเพียงอย่างเดียวไม่สามารถบอกชนิดของแฝดได้ครบทุกกรณี การอัลตราซาวนด์ระยะแรกและการประเมินหลังคลอดจึงช่วยแยกข้อมูลได้แม่นยำกว่า

แล้วอะไรทำให้บางคนมีโอกาสได้แฝดธรรมชาติมากขึ้น คำตอบส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับโอกาสที่ร่างกายจะปล่อยไข่มากกว่าหนึ่งใบในรอบเดือน ปัจจัยที่มีข้อมูลสนับสนุน ได้แก่ ประวัติแฝดเทียมในสายครอบครัวทางฝ่ายผู้ให้กำเนิดไข่ อายุที่เพิ่มขึ้นในช่วงวัยเจริญพันธุ์ตอนปลาย และจำนวนครั้งที่เคยตั้งครรภ์ ปัจจัยเหล่านี้เพียงเปลี่ยนความน่าจะเป็น ไม่ได้ทำให้เกิดแฝดแน่นอน

• พันธุกรรม เกี่ยวข้องกับแนวโน้มการตกไข่มากกว่าหนึ่งใบ จึงเห็นประวัติแฝดเทียมซ้ำในบางครอบครัวได้ ส่วนแฝดแท้ยังไม่มีหลักฐานชัดว่าถ่ายทอดเป็นแบบแผนครอบครัวเดียวกัน

• อายุ การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนอาจทำให้มีการตกไข่มากกว่าหนึ่งใบในบางรอบ แต่ภาวะเจริญพันธุ์โดยรวมลดลงตามอายุ จึงไม่ควรตีความว่าอายุมากแล้วจะต้องได้แฝด

• ประชากรและเชื้อสาย อัตราแฝดธรรมชาติแตกต่างกันในแต่ละภูมิภาค งานวิจัยนานาชาติพบว่าเอเชียตะวันออกและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีอัตราต่ำกว่าหลายพื้นที่ในแอฟริกา

• ประวัติการตั้งครรภ์ ผู้ที่เคยตั้งครรภ์มาก่อนอาจมีโอกาสเกิดแฝดเทียมสูงขึ้นเล็กน้อยในข้อมูลประชากรบางชุด แต่ไม่ใช่กฎตายตัว

อาหารชนิดใดชนิดหนึ่งหรือท่านอนไม่ได้พิสูจน์ว่าจะทำให้มีแฝด ส่วนการใช้ยากระตุ้นไข่โดยไม่มีแพทย์ดูแลอาจเป็นอันตราย เพราะเพิ่มโอกาสเกิดครรภ์แฝดหลายคนและภาวะแทรกซ้อนรุนแรง

จำนวนแฝดทั่วโลกเพิ่มขึ้นในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา แต่ตัวเลขรวมไม่ได้สะท้อนแฝดธรรมชาติล้วน เพราะรวมการตั้งครรภ์จากเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ด้วย งานวิจัยนานาชาติประเมินอัตราการคลอดแฝดทั่วโลกในช่วงข้อมูลล่าสุดของงานนั้นไว้ราว 12 ครั้งต่อการคลอด 1,000 ครั้ง ความแตกต่างระหว่างพื้นที่จึงเกี่ยวข้องกับทั้งพันธุกรรม ประชากร และการรักษาภาวะมีบุตรยาก

ครรภ์แฝดต้องติดตามละเอียดกว่าครรภ์เดี่ยว ไม่ใช่เพราะแฝดธรรมชาติผิดปกติ แต่เพราะร่างกายต้องเลี้ยงดูทารกสองคน ความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้นมีทั้งการคลอดก่อนกำหนด น้ำหนักแรกเกิดน้อย โลหิตจาง เบาหวานขณะตั้งครรภ์ และความดันโลหิตสูงหรือครรภ์เป็นพิษ เด็กบางคนอาจต้องดูแลในหอผู้ป่วยทารกแรกเกิด โดยเฉพาะเมื่อคลอดก่อนกำหนด

อัลตราซาวนด์ระยะแรกจึงไม่ได้มีไว้เพียงดูว่ามีเด็กกี่คน แต่ใช้ประเมินว่าเด็กใช้รกเดียวกันหรือไม่ อยู่ในถุงน้ำคร่ำแบบใด และเจริญเติบโตสมดุลกันหรือเปล่า ผู้ตั้งครรภ์ที่สงสัยว่ามีแฝดควรฝากครรภ์และติดตามตามคำแนะนำของสูติแพทย์ ไม่ควรรอให้ท้องใหญ่หรือมีอาการชัดเจนก่อนตรวจ

ภาพของแฝดสองคนจึงไม่ได้บอกเรื่องราวทั้งหมด ความเหมือนกันอาจมาจากไข่ใบเดียวที่แยกเป็นสองตัวอ่อน ส่วนความต่างกันอาจมาจากไข่สองใบที่ปฏิสนธิแยกกัน และทั้งสองแบบเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติได้ ความบังเอิญในช่วงตกไข่ การปฏิสนธิ และการแบ่งตัวของตัวอ่อนทำให้ครอบครัวหนึ่งต้องต้อนรับสมาชิกพร้อมกันถึงสองคน

แฝดธรรมชาติไม่ใช่เรื่องที่เกิดจากเคล็ดลับเพียงอย่างเดียว แต่เป็นผลจากชีววิทยา พันธุกรรม อายุ และจังหวะของร่างกายที่มาบรรจบกัน

สิ่งสำคัญกว่าการทายว่าแฝดเป็นชนิดใด คือการรู้ว่าครรภ์นั้นมีรกกี่อัน เด็กเจริญเติบโตเป็นอย่างไร และผู้ตั้งครรภ์ได้รับการดูแลสม่ำเสมอหรือไม่ เพราะแฝดแท้หรือแฝดเทียมต่างก็ต้องการการติดตามที่เหมาะสม ข้อมูลที่ถูกต้องช่วยลดความเชื่อผิด ๆ และทำให้การเตรียมตัวต้อนรับเด็กสองคนปลอดภัยขึ้น