เปิดความจริง 'เมียให้เช่า' ในลาว เรื่องจริงหรือคำเรียกที่คนบนอินเทอร์เน็ตเข้าใจผิด

“เมียให้เช่า” ใน สปป.ลาว มีจริงหรือไม่? เปิดความจริงที่ต้องแยกให้ออกจากคำว่า “โสเภณี”

คำว่า “เมียให้เช่า” ใน สปป.ลาว เป็นคำที่พบในกระแสการพูดถึงเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างหญิงลาวกับชายต่างชาติ แต่ในทางข้อเท็จจริง ไม่ใช่ชื่ออาชีพหรือสถานภาพทางกฎหมายของลาว และไม่ควรใช้เหมารวมว่าผู้หญิงลาวมี “อาชีพเมียให้เช่า” เป็นระบบ สิ่งที่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์และงานวิชาการรองรับคือ ลาวมีทั้งความสัมพันธ์ระหว่างหญิงท้องถิ่นกับชายต่างชาติ การค้าบริการทางเพศ และปัญหาการค้ามนุษย์ ซึ่งเป็นคนละปรากฏการณ์กัน และควรแยกออกจากกันให้ชัดเจน 

ในอดีตช่วง ยุคอาณานิคมฝรั่งเศส มีการกล่าวถึงเจ้าหน้าที่ฝรั่งเศสบางส่วนที่มี “ภรรยาท้องถิ่น” ขณะประจำการอยู่ในลาว แต่คำว่า “ภรรยาท้องถิ่น” ในบริบทประวัติศาสตร์ไม่ได้หมายความว่าเป็นการเช่าผู้หญิงตามระยะเวลาแบบที่คำว่า “เมียให้เช่า” ในภาษาไทยปัจจุบันอาจทำให้เข้าใจ งานศึกษาประวัติศาสตร์สตรีลาวชี้ว่ารูปแบบความสัมพันธ์ระหว่างหญิงลาว ชายต่างชาติ การแต่งงาน และการค้าบริการทางเพศเปลี่ยนแปลงไปตามบริบททางการเมือง เศรษฐกิจ และสงคราม 

ช่วงสงครามอินโดจีนและสงครามเวียดนามในทศวรรษ 1960–1970 เป็นช่วงสำคัญที่กิจกรรมทางเพศเชิงพาณิชย์ขยายตัวในลาว เนื่องจากประเทศมีการทหารและบุคลากรต่างชาติเข้ามาเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะในเวียงจันทน์ มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์กล่าวถึงบาร์ ไนต์คลับ และสถานบริการทางเพศที่เติบโตขึ้นในช่วงดังกล่าว และมีผู้หญิงจากประเทศไทยเดินทางเข้ามาทำงานในสถานบันเทิงของเวียงจันทน์ด้วย จึงอาจเป็นหนึ่งในรากของภาพจำเกี่ยวกับหญิงกับชายต่างชาติในลาวที่ถูกนำมาเล่าต่อในเวลาต่อมา 

อย่างไรก็ตาม การนำเรื่องดังกล่าวมาเรียกว่า “เมียให้เช่า” ทั้งหมด อาจทำให้ประวัติศาสตร์คลาดเคลื่อน เพราะความสัมพันธ์ระหว่างหญิงลาวกับชายต่างชาติในอดีตมีหลายรูปแบบ บางคนอาจมีความสัมพันธ์แบบคู่ครองหรือแต่งงาน ขณะที่บางคนอยู่ในธุรกิจบริการทางเพศ และบางกรณีอาจเกี่ยวข้องกับการบังคับหรือการแสวงหาประโยชน์ งานวิจัยเกี่ยวกับการค้าบริการทางเพศในลาวพบว่าปัจจัยทางเศรษฐกิจ การเปลี่ยนแปลงด้านการเกษตร ความเหลื่อมล้ำทางชาติพันธุ์ และโอกาสในการหารายได้ ล้วนมีส่วนทำให้ผู้หญิงบางกลุ่มเข้าสู่อุตสาหกรรมบริการทางเพศ 

หลังการก่อตั้ง สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาวในปี 1975 รัฐมีนโยบายปราบปรามการค้าประเวณีอย่างเข้มงวดและห้ามสถานบริการทางเพศอย่างเป็นทางการ ต่อมาเมื่อเศรษฐกิจและการท่องเที่ยวเริ่มเปิดกว้างมากขึ้นในช่วงทศวรรษ 1990 ธุรกิจสถานบันเทิงกลับมาเติบโต และงานวิชาการพบว่าการค้าบริการทางเพศก็กลับมาปรากฏในสังคมลาวอีกครั้ง ดังนั้นเรื่องนี้มีพัฒนาการทางประวัติศาสตร์หลายช่วง ไม่ใช่ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นเฉพาะในยุคปัจจุบัน 

ในปัจจุบัน สิ่งที่มีหลักฐานชัดเจนและควรให้ความสนใจมากกว่าคำว่า “เมียให้เช่า” คือปัญหา การค้ามนุษย์และการแต่งงานโดยถูกหลอกหรือบังคับ รายงานกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ ระบุว่าผู้หญิงและเด็กหญิงชาวลาวบางส่วนถูกล่อลวงด้วยข้อเสนองานหรือข้อเสนอแต่งงาน แล้วถูกนำไปแสวงหาประโยชน์ทางเพศ แรงงานบังคับ หรือการอยู่กินโดยถูกบังคับ โดยเฉพาะในประเทศเพื่อนบ้านและจีน 

รายงานปี 2024 ยังระบุว่าทางการลาวพบผู้เสียหายจากการค้ามนุษย์ 168 รายในปี 2023 โดย 149 รายเป็นคดีค้ามนุษย์เพื่อแสวงหาประโยชน์ทางเพศ และยังพบผู้หญิงและเด็กหญิงที่เกี่ยวข้องกับกรณีการแต่งงานแบบบังคับหรือหลอกลวงด้วย รายงานยังระบุถึงความเสี่ยงในเขตเศรษฐกิจพิเศษสามเหลี่ยมทองคำ ซึ่งมีการรายงานปัญหาการค้ามนุษย์ทั้งด้านแรงงานและการแสวงหาประโยชน์ทางเพศ 

ประเด็น การแต่งงานกับชายต่างชาติ ก็ต้องแยกจาก “เมียให้เช่า” เช่นกัน เพราะการแต่งงานที่เกิดจากความสมัครใจเป็นเรื่องหนึ่ง แต่การถูกนายหน้าหลอกหรือบังคับเป็นอีกเรื่องหนึ่ง รายงานเกี่ยวกับลาวระบุว่ามีกรณีนายหน้าจัดหาคู่ใช้ข้อเสนอเรื่องการแต่งงานเพื่อหลอกหญิงลาวจากพื้นที่ชนบทไปยังประเทศเพื่อนบ้าน และบางรายตกอยู่ในสภาพการค้ามนุษย์หรือการถูกบังคับให้มีเพศสัมพันธ์และทำงาน