ธัมเมกขสถูป ณ จุดที่ “กงล้อแห่งธรรม” เริ่มหมุนเป็นครั้งแรกของโลก

ท่ามกลางสนามหญ้าเขียวขจีและซากโบราณสถานอายุนับพันปีที่ สารนาถ (Sarnath) รัฐอุตตรประเทศ ประเทศอินเดีย มีสถูปทรงกระบอกขนาดมหึมาตั้งตระหง่านอยู่ สิ่งก่อสร้างแห่งนี้คือ “ธัมเมกขสถูป” (Dhamek Stupa) หนึ่งในสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่สุดแห่งหนึ่งของพระพุทธศาสนา เพราะบริเวณแห่งนี้ได้รับการยกย่องว่าเป็นสถานที่ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงแสดงพระธรรมเทศนาเป็นครั้งแรก หลังจากตรัสรู้แล้วไม่นาน

สถานที่แห่งนี้ในคัมภีร์พุทธศาสนาเป็นที่รู้จักในชื่อ อิสิปตนมฤคทายวัน หรือ “ป่าแห่งกวาง” อยู่ใกล้เมืองพาราณสี เมืองสำคัญในแคว้นกาสีโบราณ ปัจจุบันคือบริเวณสารนาถ ใกล้เมืองพาราณสีในรัฐอุตตรประเทศของอินเดีย

เมื่อพระธรรมถูกประกาศเป็นครั้งแรก

หลังจากพระพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ พระองค์เสด็จมายังป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เพื่อโปรดนักบวช 5 รูปที่เคยติดตามพระองค์มาก่อน ได้แก่ โกณฑัญญะ วัปปะ ภัททิยะ มหานามะ และอัสสชิ ซึ่งต่อมาเป็นที่รู้จักกันในนาม ปัญจวัคคีย์ทั้ง 5

พระธรรมเทศนาที่พระองค์ทรงแสดงในครั้งนั้นคือ “ธัมมจักกัปปวัตนสูตร” ซึ่งชื่อมีความหมายถึงการทำให้ “กงล้อแห่งธรรม” เริ่มหมุน เนื้อหาสำคัญกล่าวถึงแนวทางที่หลีกเลี่ยงความสุดโต่งสองด้าน และนำไปสู่หนทางแห่งการดับทุกข์

เมื่อการแสดงธรรมสิ้นสุดลง โกณฑัญญะ เป็นผู้แรกที่เกิด “ดวงตาเห็นธรรม” และต่อมาได้รับการอุปสมบท กลายเป็นพระสาวกองค์แรก จึงถือกันว่าเหตุการณ์ ณ สารนาถครั้งนั้นเป็นหมุดหมายสำคัญอย่างยิ่งของพระพุทธศาสนา เพราะหลังจากมีพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์เกิดขึ้นครบแล้ว จึงถือว่า พระรัตนตรัยปรากฏอย่างสมบูรณ์

สถูปยักษ์ที่ยืนผ่านกาลเวลามากกว่าสองพันปี

ธัมเมกขสถูปที่เห็นในปัจจุบันเป็นสถูปทรงกระบอกขนาดใหญ่ สร้างจากอิฐและหิน โดยมีหลักฐานทางโบราณคดีเชื่อมโยงพื้นที่นี้กับการก่อสร้างและบูรณะตั้งแต่สมัยพระเจ้าอโศกมหาราช ก่อนที่ตัวสถูปจะได้รับการต่อเติมและเปลี่ยนแปลงในยุคต่อมา รูปแบบที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบันส่วนใหญ่มีอายุอยู่ในช่วงสมัยคุปตะ ราวคริสต์ศตวรรษที่ 5–6

สถูปมีความสูงประมาณ 43–44 เมตร และมีเส้นผ่านศูนย์กลางบริเวณฐานประมาณ 28–29 เมตร จึงเป็นสิ่งก่อสร้างที่โดดเด่นที่สุดชิ้นหนึ่งในพื้นที่โบราณสถานสารนาถ

เมื่อมองจากระยะไกล ส่วนบนของสถูปจะเห็นเป็นผนังอิฐเรียบขนาดใหญ่ แต่เมื่อเข้าไปใกล้ ส่วนล่างกลับเผยรายละเอียดของงานสลักหินที่วิจิตรอย่างน่าทึ่ง

ลวดลายแห่งสิริมงคลบนผนังหิน

บริเวณส่วนล่างของธัมเมกขสถูปตกแต่งด้วยลวดลายเรขาคณิต ลายดอกไม้ เถาวัลย์ และลายประดับซึ่งสะท้อนฝีมือช่างในยุคคุปตะ บางช่วงยังพบลวดลายที่มีลักษณะคล้าย สวัสดิกะ ซึ่งในวัฒนธรรมอินเดียโบราณเป็นสัญลักษณ์แห่งความเป็นสิริมงคล ความสุข ความรุ่งเรือง และความเจริญ ไม่ได้มีความหมายเช่นเดียวกับสัญลักษณ์ทางการเมืองในยุโรปสมัยใหม่

เหนือแนวลวดลายขึ้นไปยังปรากฏช่องลักษณะคล้ายซุ้มโดยรอบองค์สถูป หลักฐานด้านสถาปัตยกรรมระบุว่ามีการจัดช่องไว้หลายทิศ โดยทั่วไปกล่าวถึง 8 ช่อง ซึ่งเชื่อกันว่าอาจเคยใช้สำหรับประดิษฐานพระพุทธรูปหรือภาพศักดิ์สิทธิ์

หากสังเกตภาพระยะใกล้จะเห็นได้ว่า ลายแกะสลักบนผนังหินมีทั้งรูปดอกบัว ลายเถา และรูปทรงเรขาคณิตที่วางต่อเนื่องกันเป็นจังหวะ เกิดเป็นผืนลวดลายขนาดใหญ่รอบองค์สถูป ซึ่งยังหลงเหลือให้เห็นแม้ผ่านกาลเวลามานับพันปี

รู้หรือไม่?

คำว่า “ธัมมจักกัปปวัตนะ” สามารถอธิบายอย่างง่าย ๆ ได้ว่า “การหมุนกงล้อแห่งธรรม” ด้วยเหตุนี้ สารนาถจึงมักถูกเรียกว่าเป็นสถานที่แห่ง “การหมุนธรรมจักรครั้งแรก” เพราะเป็นจุดที่พระพุทธเจ้าเริ่มประกาศคำสอนต่อผู้อื่นอย่างเป็นทางการ

ภาพศิลปกรรมทางพุทธศาสนาที่สร้างขึ้นในเวลาต่อมาจึงมักใช้ ธรรมจักรและกวางสองตัว เป็นสัญลักษณ์แทนเหตุการณ์ปฐมเทศนา โดยกวางสื่อถึงมฤคทายวันหรือป่าแห่งกวาง ส่วนธรรมจักรหมายถึงพระธรรมที่เริ่มเผยแผ่ออกไป

มากกว่าโบราณสถาน...คือจุดเริ่มต้นของการเดินทางแห่งพระธรรม

ตลอดเวลากว่าสองพันปี สารนาถกลายเป็นจุดหมายของพระสงฆ์ นักแสวงบุญ นักประวัติศาสตร์ และนักเดินทางจากทั่วโลก ผู้คนจำนวนมากเดินทางมาที่นี่ไม่ใช่เพียงเพื่อชมโบราณสถานขนาดใหญ่ แต่เพื่อยืนอยู่ ณ สถานที่ซึ่งตามคติพุทธเชื่อว่า พระพุทธเจ้าทรงเริ่มประกาศหนทางแห่งการพ้นทุกข์ให้แก่มนุษย์เป็นครั้งแรก

ดังนั้น ธัมเมกขสถูปจึงไม่ใช่เพียงกองอิฐและหินจากโลกโบราณ แต่เปรียบเสมือนอนุสรณ์ที่บอกเล่าเรื่องราวของช่วงเวลาสำคัญที่สุดช่วงหนึ่งในประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา

ณ ป่าแห่งกวางแห่งนี้ พระธรรมถูกประกาศขึ้น
โกณฑัญญะได้ดวงตาเห็นธรรม
พระสงฆ์องค์แรกถือกำเนิด
และ “กงล้อแห่งธรรม” ที่เริ่มหมุนเมื่อกว่าสองพันห้าร้อยปีก่อน ก็ยังคงหมุนต่อมาจนถึงปัจจุบัน

เกร็ดน่าจำ:
ธัมเมกขสถูปตั้งอยู่ที่ สารนาถ รัฐอุตตรประเทศ ประเทศอินเดีย ใกล้เมืองพาราณสี และถือเป็นหนึ่งในจุดหมายสำคัญที่สุดของการแสวงบุญตามรอยพระพุทธเจ้าในชมพูทวีป