ทำไมสิ่งศักดิ์สิทธิ์ไทยหลายแบบถึงมาในรูปลักษณ์ผู้หญิง

นางกวักกับแม่ซื้อถูกจับมาอยู่ข้างกันบ่อย เพราะต่างก็เป็นสิ่งเหนือธรรมชาติในรูปลักษณ์หญิง แต่หน้าที่ดั้งเดิมแทบคนละเรื่องเลย

นางกวักผูกกับเรื่องโชคลาภ การค้าขาย เสน่ห์เมตตา และการดึงผู้คนเข้าหาร้านค้า ภาพที่คุ้นตาคือหญิงแต่งกายแบบไทย นั่งพับเพียบและยกมือขึ้นในท่ากวัก ส่วนแม่ซื้ออยู่ในโลกความเชื่อเกี่ยวกับเด็กแรกเกิด เป็นเทวดาหรือภูตตามคติพื้นบ้านที่มีหน้าที่เกี่ยวพันกับการดูแล คุ้มครอง หยอกล้อ หรือบางตำราก็เชื่อว่าสามารถทำให้เด็กเจ็บป่วยได้ด้วย

จุดร่วมไม่ใช่แค่คำว่า แม่ หรือ นาง แต่คือบทบาทของ ผู้ให้ ผู้เลี้ยง และผู้คุ้มครอง

ถ้าจะอธิบายว่าทำไมสิ่งศักดิ์สิทธิ์หลายแบบในวัฒนธรรมไทยจึงถูกทำให้เป็นหญิง ต้องระวังนิดหนึ่ง เพราะไม่มีหลักฐานว่าคนไทยมี “จิตใต้สำนึกแบบเดียวกัน” ที่บังคับให้สิ่งคุ้มครองต้องเป็นเพศหญิง สิ่งที่เห็นน่าจะเป็นการซ้อนกันของหลายคติ ตั้งแต่ความสัมพันธ์ในครอบครัว บทบาทมารดา ความอุดมสมบูรณ์ โลกของผีพื้นบ้าน ไปจนถึงศาสนาพราหมณ์และพุทธที่เข้ามาผสมทีหลัง

ทำไมคำว่า แม่ ถึงทรงพลังมาก

ในสังคมเกษตรกรรม การให้กำเนิด การเลี้ยงดู และอาหารเป็นเรื่องที่มองเห็นผลตรงหน้า ผู้หญิงโดยเฉพาะมารดาจึงถูกเชื่อมกับภาพของการให้ชีวิตและการประคองชีวิตโดยธรรมชาติของประสบการณ์มนุษย์ เมื่อแนวคิดนี้ถูกย้ายเข้าไปในโลกเหนือธรรมชาติ สิ่งที่เลี้ยง ดูแล หรือควบคุมสิ่งสำคัญจึงสามารถถูกเรียกว่า “แม่” ได้โดยไม่จำเป็นต้องหมายถึงมารดาทางชีววิทยาเสมอไป

ภาษาไทยเองก็มีร่องรอยแบบนี้เยอะ เช่น แม่ธรณี แม่โพสพ แม่น้ำ หรือแม่ย่านาง คำว่าแม่จึงทำงานเหมือนตำแหน่งทางวัฒนธรรมที่สื่อถึงแหล่งกำเนิด ผู้หล่อเลี้ยง เจ้าของ หรือผู้มีอำนาจเหนือสิ่งหนึ่งสิ่งใด มากกว่าจะเป็นเรื่องเพศหญิงอย่างเดียว

แม่ซื้อยิ่งเห็นภาพชัด เพราะความเชื่อนี้เกิดขึ้นในช่วงที่เด็กทารกเปราะบางมาก

สมัยที่ความรู้ทางการแพทย์ยังจำกัด เด็กร้องกลางคืน เป็นไข้ ชัก ท้องเสีย หรือเสียชีวิตโดยหาสาเหตุไม่ได้ เป็นเหตุการณ์ที่ครอบครัวแทบอธิบายไม่ได้ โลกความเชื่อจึงสร้างตัวละครเหนือธรรมชาติขึ้นมารับบทอธิบายความไม่แน่นอนเหล่านั้น ตำราแม่ซื้อของไทยระบุความเชื่อว่าแม่ซื้อเป็นเทวดาหรือผีประจำตัวเด็กตั้งแต่แรกเกิด และมีพิธีกรรมหลายอย่างเกี่ยวกับการป้องกันไม่ให้สิ่งเหนือธรรมชาตินำเด็กกลับไป

เรื่องที่ฟังดูแปลกสำหรับคนยุคนี้คือการแกล้งพูดว่าเด็ก “น่าเกลียดน่าชัง” หรือใช้ชื่อไม่ไพเราะ ซึ่งในคติเดิมไม่ได้หมายถึงผู้ใหญ่รังเกียจเด็ก แต่เป็นกลวิธีลวงผี ไม่ให้ผีหรือสิ่งเร้นลับเห็นว่าเด็กมีค่าจนน่าเอากลับไป โลกแบบนี้สะท้อนความกลัวการสูญเสียอย่างดิบมาก เพราะครอบครัวไม่มีเครื่องมือควบคุมโรคภัยเท่าปัจจุบัน

แล้วนางกวักเกี่ยวกับความเป็นหญิงตรงไหน

นางกวักต่างออกไป รูปแบบที่รู้จักกันทุกวันนี้คือหญิงไทยที่ทำท่ากวักเรียก เป็นของขลังด้านโชคลาภและการค้า กรมศิลปากรระบุว่าพ่อค้าแม่ค้านิยมบูชาในความเชื่อเรื่องเสน่ห์เมตตาและช่วยให้กิจการค้าขายดี ตรงนี้รูปลักษณ์หญิงจึงไปจับกับความหมายอีกชุดหนึ่ง คือความอ่อนโยน การต้อนรับ เสน่ห์ และความอุดมสมบูรณ์ ไม่ได้ทำหน้าที่คุ้มครองทารกเหมือนแม่ซื้อ

• แม่ซื้อ ผูกกับเด็ก การเกิด โรคภัย และการคุ้มครองชีวิต

• นางกวัก ผูกกับลูกค้า โชคลาภ การค้า และเมตตามหานิยม

• แม่โพสพ ผูกกับข้าวและอาหาร

• แม่ธรณี ผูกกับแผ่นดินและความอุดมสมบูรณ์

พอวางต่อกันจะเห็นแพตเทิร์นบางอย่าง สิ่งที่มนุษย์ต้อง “พึ่งพา” มักถูกทำให้มีบุคลิกเหมือนผู้ดูแล ไม่ว่าจะเป็นข้าว ดิน น้ำ เด็ก หรือความมั่งคั่ง และในโลกวัฒนธรรมที่บทบาทการเลี้ยงดูถูกผูกกับมารดามายาวนาน ภาพผู้หญิงจึงกลายเป็นภาษาสัญลักษณ์ที่เข้าใจได้ทันที

แต่ความศักดิ์สิทธิ์แบบหญิงไม่ได้แปลว่าอ่อนโยนตลอด แม่ซื้อบางคติมีทั้งด้านคุ้มครองและด้านน่ากลัว สามารถหยอก หลอก หรือทำให้เด็กเจ็บป่วยได้ นี่เป็นลักษณะที่พบได้บ่อยในผีพื้นบ้าน สิ่งเดียวกันอาจให้คุณและให้โทษ จึงต้องเคารพ เอาใจ หรือทำพิธีเพื่อรักษาสมดุล ไม่ได้แบ่งง่ายๆ ว่าเทพคือฝ่ายดี ผีคือฝ่ายร้าย

ตรงนี้แหละที่คำว่า “การปกป้องดิบๆ” พอใช้ได้ เพราะมันไม่ใช่การปกป้องแบบอบอุ่นเพียงอย่างเดียว แต่เป็นตรรกะแบบโลกโบราณว่า สิ่งที่มีอำนาจเลี้ยงชีวิตก็มีอำนาจพรากชีวิตได้เช่นกัน คนจึงไม่ได้แค่รักหรือศรัทธา แต่ยังเกรง กลัว และต่อรองกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ไปพร้อมกัน

นางกวักกับแม่ซื้อจึงไม่ใช่หลักฐานว่าคนไทยจำเป็นต้องสร้างสิ่งศักดิ์สิทธิ์เป็นผู้หญิง แต่เป็นตัวอย่างชัดของวิธีที่สังคมเอาประสบการณ์ใกล้ตัวที่สุดอย่าง “แม่ ผู้เลี้ยง ผู้ให้ และผู้คุ้มครอง” ไปสร้างเป็นภาษาสำหรับอธิบายสิ่งที่ควบคุมไม่ได้ ตั้งแต่ชีวิตเด็กแรกเกิดไปจนถึงคำถามง่ายๆ แต่หนักหน่วงสำหรับคนค้าขายว่า วันนี้จะมีลูกค้าเดินเข้าร้านหรือเปล่า