พานเทพแห่งป่าผู้เชื่อมสัญชาตญาณดิบกับที่มาของคำว่า Panic

ถ้าเทพกรีกองค์หนึ่งมีครึ่งตัวเป็นแพะ ชอบป่า เสียงขลุ่ย และทำให้คนหวาดกลัวแบบไม่มีเหตุผล เทพองค์นั้นคือพาน

พาน หรือ Pan เป็นเทพกรีกที่ดูแปลกตั้งแต่รูปลักษณ์ เพราะมักถูกวาดให้มีเขา หู หาง และขาแบบแพะ ขณะที่ท่อนบนเป็นมนุษย์ โลกของพานไม่ใช่วังหินอ่อนบนยอดโอลิมปัส แต่คือภูเขา ถ้ำ ทุ่งเลี้ยงสัตว์ และพื้นที่ป่า โดยเฉพาะอาร์คาเดีย ดินแดนที่ชาวกรีกโบราณผูกเข้ากับชีวิตชนบท คนเลี้ยงแกะ และธรรมชาติที่ยังไม่ถูกควบคุม

ตรงนี้ทำให้พานน่าสนใจมาก เพราะเทพองค์นี้แทบจะเป็นภาพของ มนุษย์ในส่วนที่ยังไม่ได้ถูกขัดเกลาด้วยกฎสังคม ทั้งความกลัว ความหิว ความต้องการทางเพศ เสียงดนตรี การเต้น และแรงกระตุ้นให้วิ่งตามสิ่งที่ต้องการ

คำว่า Panic เกี่ยวอะไรกับพาน

ความเชื่อกรีกโบราณโยงพานเข้ากับความหวาดกลัวฉับพลัน โดยเฉพาะความกลัวที่เกิดขึ้นกลางพื้นที่เปลี่ยวแล้วหาต้นเหตุไม่ได้ มีเรื่องเล่าว่าพานสามารถสร้างเสียงหรือความหวาดผวาจนผู้คนหรือกองทัพแตกตื่นได้ แหล่งวรรณกรรมโบราณยังพูดถึงความกลัวไร้สาเหตุว่าเป็นสิ่งที่มาจากพานด้วย

ร่องรอยนี้เดินทางเข้าสู่ภาษา คำกรีกที่เกี่ยวกับความหวาดกลัวซึ่งสัมพันธ์กับชื่อ Pan กลายเป็นรากของคำที่พัฒนามาเป็น panic ในภาษาอังกฤษ ความหมายปัจจุบันจึงยังเก็บภาพเดิมไว้อย่างน่าประหลาด คือความกลัวที่พุ่งขึ้นอย่างรวดเร็วจนการควบคุมตัวเองลดลง

ลองนึกถึงคนเดินคนเดียวในป่ามืด ได้ยินกิ่งไม้หักทั้งที่มองไม่เห็นอะไร สมองอาจสั่งให้วิ่งก่อนที่จะรู้ด้วยซ้ำว่าต้องหนีอะไร

สำหรับคนสมัยนี้อธิบายได้ด้วยระบบตอบสนองต่อภัยคุกคามของร่างกาย แต่สำหรับโลกโบราณ ความรู้สึกประหลาดแบบนั้นสามารถมีตัวตน มีชื่อ และมีเทพเจ้าประจำมันได้ พานจึงทำหน้าที่เหมือนบุคลาธิษฐานของความกลัวจากธรรมชาติที่ควบคุมไม่ได้

แล้วทำไมพานถึงไล่ตามหญิงสาวอยู่บ่อยๆ

เรื่องนี้ต้องอ่านตำนานแบบไม่เอามาตรฐานความสัมพันธ์ของปัจจุบันไปฟอกให้พฤติกรรมดูโรแมนติก เพราะเรื่องราวหลายตอนของพานเป็นการ ไล่ติดตามนางไม้ที่พยายามหนี อย่างชัดเจน

กรณีโด่งดังที่สุดคือ ไซริงซ์ หรือ Syrinx นางไม้น้ำแห่งอาร์คาเดีย เมื่อพานหลงใหลและไล่ตาม ไซริงซ์หนีไปจนถึงแม่น้ำลาดอน เมื่อไม่มีทางไปต่อจึงขอความช่วยเหลือและถูกเปลี่ยนร่างเป็นต้นอ้อ พานไปถึงแล้วพบเพียงกออ้อ เมื่อกระแสลมพัดผ่าน อ้อเกิดเสียงขึ้น พานจึงนำอ้อมาประกอบเป็นเครื่องเป่า

นั่นคือที่มาทางตำนานของ syrinx หรือ panpipes เครื่องดนตรีที่กลายเป็นสัญลักษณ์ประจำตัวของพาน

อีกเรื่องคือนางไม้ พิติส หรือ Pitys ซึ่งมีประเพณีตำนานที่เล่าว่าหนีการเกี้ยวพาราสีของพาน ก่อนกลายเป็นต้นสน ภาพจึงซ้ำกันอย่างเห็นได้ชัด ผู้หญิงหนี เทพแห่งธรรมชาติไล่ตาม และสุดท้ายมนุษย์หรือนางไม้กลับกลายเป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติ

ความปรารถนาของพานไม่ได้ถูกวาดให้เรียบร้อย แต่มันพุ่งตรงเหมือนสัตว์ป่า

รูปลักษณ์ครึ่งคนครึ่งแพะยิ่งขยายความหมายนี้ แพะในโลกเมดิเตอร์เรเนียนสัมพันธ์กับฝูงสัตว์ การสืบพันธุ์ และชีวิตชนบท พานจึงกลายเป็นตัวละครที่ยืนตรงเส้นแบ่งระหว่างมนุษย์กับสัตว์ ระหว่างวัฒนธรรมกับป่า และระหว่างการควบคุมตนเองกับแรงกระตุ้น

แต่มีจุดหนึ่งที่ควรระวัง การเรียกพานว่าเป็นเทพแห่งเซ็กซ์โดยตรงจะง่ายเกินไป หน้าที่หลักของพานอยู่กับ คนเลี้ยงสัตว์ ฝูงสัตว์ ป่า ภูเขา การล่าสัตว์ และดนตรีชนบท ส่วนความกำหนัดและการไล่ตามนางไม้เป็นองค์ประกอบสำคัญของบุคลิกในตำนาน ไม่ใช่ตำแหน่งราชการบนโอลิมปัสว่าเป็นเทพแห่งกามารมณ์แบบตรงๆ

ความน่ากลัวของพานคือธรรมชาติสองด้าน

กลางวัน ป่าให้หญ้าแก่ฝูงแกะ มีเสียงขลุ่ย มีการเต้นรำ และมีชีวิตชีวา แต่พอตกกลางคืน ป่าเดียวกันกลับเต็มไปด้วยเสียงที่มองไม่เห็นต้นกำเนิด ทางที่หลงได้ง่าย และสัตว์ที่ซ่อนอยู่หลังพุ่มไม้

พานก็เหมือนกัน ด้านหนึ่งเป็นดนตรี ความอุดมสมบูรณ์ และความสนุก อีกด้านเป็นความกลัว ความกำหนัด และแรงกระตุ้นที่ไม่สนกฎของเมือง

• ป่า คือพื้นที่นอกการควบคุมของเมือง

• แพะ เชื่อมพานกับฝูงสัตว์และชีวิตชนบท

• เสียงขลุ่ย คือเสน่ห์และความรื่นรมย์ของธรรมชาติ

• การไล่ตามนางไม้ แสดงความปรารถนาที่ปราศจากการยับยั้งในเรื่องเล่าโบราณ

• ความหวาดผวา คืออีกด้านของธรรมชาติเมื่อมนุษย์รู้สึกว่าควบคุมสิ่งรอบตัวไม่ได้

เพราะแบบนี้พานถึงมีชีวิตต่อในวัฒนธรรมได้นานมาก แม้คนจำนวนมหาศาลที่พูดคำว่า panic ทุกวันนี้จะไม่ได้กำลังนึกถึงเทพขาแพะที่ซ่อนอยู่ตามภูเขาเลยก็ตาม คำธรรมดาคำเดียวจึงยังแบกเศษเสี้ยวของโลกกรีกโบราณติดมาด้วยทุกครั้งที่ถูกพูดออกมา