ทำไมซุสถึงชอบแปลงกายเป็นสัตว์และสิ่งของเวลาเข้าใกล้คนที่หมายตา

ถ้ามองซุสด้วยสายตาคนสมัยนี้ เรื่องมันชวนสงสัยมาก

เป็นถึงราชาแห่งเทพ มีสายฟ้าอยู่ในมือ อำนาจเหนือมนุษย์แทบทุกคน แต่พอจะเข้าใกล้คนที่หมายตา กลับไม่เดินเข้าไปในร่างเทพตรงๆ ซะงั้น บางครั้งกลายเป็นวัว บางครั้งเป็นหงส์ บางเรื่องปลอมเป็นคนอื่น และกรณีดานาเอก็มาในรูปของฝนทองคำ

จุดแรกที่ต้องแยกให้ออกคือ ซุสไม่ใช่คนไข้ทางจิตวิทยาที่มีประวัติให้วินิจฉัย ตัวละครนี้เกิดจากเรื่องเล่าหลายยุค หลายเมือง และผู้แต่งหลายคน การเอาคำอย่างโรคหลงตัวเองหรือเสพติดเซ็กซ์ไปแปะตรงๆ จึงเกินหลักฐาน สิ่งที่วิเคราะห์ได้สนุกกว่า คือดูว่าเหตุใดคนกรีกถึงเล่าเรื่องราชาแห่งเทพด้วยรูปแบบนี้ซ้ำๆ

การแปลงกายคือการเอาชนะข้อจำกัด

ลองดูแต่ละเรื่องแล้วจะเห็นแพตเทิร์นชัดมาก ยูโรปาอยู่กับกลุ่มหญิงสาว ซุสจึงมาเป็นวัวที่ดูเชื่องจนเธอกล้าเข้าใกล้ ก่อนพาข้ามทะเลไปเกาะครีต ดานาเอถูกขังไว้เพื่อกันไม่ให้มีบุตร ซุสกลับเข้าสู่พื้นที่ปิดนั้นในรูปฝนทองคำ ส่วนอัลค์มีนีมีสามีอยู่แล้ว เรื่องเล่าบางสายจึงให้ซุสปลอมเป็นแอมฟิไทรออนผู้เป็นสามีของเธอ

นั่นทำให้การแปลงกายไม่ได้มีไว้เพิ่มความแฟนตาซีอย่างเดียว แต่มันทำหน้าที่เหมือน กุญแจปลดล็อกอุปสรรคของเรื่อง ถ้าประตูปิดก็เปลี่ยนเป็นสิ่งที่ผ่านประตูได้ ถ้าอีกฝ่ายไม่ยอมเข้าใกล้เทพเจ้า ก็เปลี่ยนรูปลักษณ์ให้ไม่ถูกมองว่าเป็นภัย ถ้าตัวตนเดิมเข้าไม่ถึง ก็ยืมตัวตนอื่นมาใช้

ตรงนี้ต่างหากที่อ่านผ่านจิตวิทยาของอำนาจได้ค่อนข้างน่าสนใจ

คนธรรมดาต้องปรับพฤติกรรมตามข้อจำกัด แต่ซุสในตำนานมีอภิสิทธิ์ถึงขั้น เปลี่ยนตัวเองเพื่อเปลี่ยนกติกาของสถานการณ์ แทนที่จะยอมรับว่าบางคนอยู่ไกลเกินเอื้อม บางสถานที่เข้าไม่ได้ หรือบางความสัมพันธ์มีขอบเขต เรื่องเล่ากลับมอบความสามารถให้เทพสูงสุดข้ามขอบเขตเหล่านั้นได้

ถ้าอ่านในฐานะวรรณกรรม นี่ใกล้กับแนวคิดเรื่องอำนาจและความต้องการมากกว่าความโรแมนติกเสียอีก เพราะผู้มีอำนาจสูงสุดไม่จำเป็นต้องรับมือกับคำว่าไม่ได้แบบเดียวกับมนุษย์ทั่วไป เมื่อพบสิ่งขวางหน้า อำนาจเหนือธรรมชาติทำให้สิ่งขวางหน้านั้นถูกเลี่ยงหรือบิดรูปได้ทันที

วัว หงส์ ฝนทองคำ จึงไม่ใช่ชุดแฟนซี แต่เป็นเครื่องมือของเรื่อง

• วัวในเรื่องยูโรปา ทำให้สัตว์ทรงพลังดูเชื่องพอที่จะเข้าใกล้ได้ ก่อนพาเธอออกจากพื้นที่เดิม

• หงส์ในเรื่องเลดา เปลี่ยนการปรากฏตัวของเทพชายให้มาในร่างสัตว์ที่แตกต่างจากตัวตนปกติของซุส แม้รายละเอียดเรื่องความยินยอมจะแตกต่างกันไปตามฉบับและการตีความ

• ฝนทองคำในเรื่องดานาเอ แก้ปัญหาทางเนื้อเรื่องโดยทำให้เทพเข้าถึงหญิงที่ถูกกักไว้ได้

• การปลอมเป็นสามีของอัลค์มีนี แสดงรูปแบบที่แรงขึ้นอีกขั้น เพราะไม่ได้เปลี่ยนแค่ร่าง แต่ยืมความไว้วางใจที่ผูกกับตัวตนของคนอื่นมาใช้

จุดนี้ทำให้ตำนานซุสหลายตอนเมื่ออ่านด้วยมาตรฐานเรื่องความยินยอมในปัจจุบันจะรู้สึกไม่โรแมนติกเลย บางเรื่องใช้การหลอกลวง บางเรื่องเป็นการลักพาตัว และบางฉบับบรรยายความสัมพันธ์ในลักษณะที่ไม่อาจถือว่าเกิดจากอำนาจที่เท่าเทียมกัน การเรียกรวมๆ ว่าเรื่องรักของซุสจึงอาจทำให้ด้านมืดของเนื้อหาหายไป

แล้วทำไมคนโบราณต้องให้ซุสมีลูกกระจายเต็มแผนที่ด้วย?

ตรงนี้มีอีกชั้นหนึ่ง ตำนานกรีกไม่ได้เป็นจักรวาลที่มีผู้เขียนคนเดียว เมือง ราชวงศ์ และกลุ่มคนต่างๆ มีวีรบุรุษของตัวเอง การบอกว่าบรรพบุรุษสำคัญคนหนึ่งเป็นลูกของซุสช่วยเชื่อมสายตระกูลนั้นเข้ากับเทพสูงสุด เฮราคลีสและเพอร์ซิอุสเป็นตัวอย่างเด่นของวีรบุรุษที่มีซุสเป็นบิดา เรื่องสัมพันธ์จำนวนมากจึงไม่ได้ทำหน้าที่แค่เล่าเรื่องกามารมณ์ แต่ยังเป็นเครื่องจักรสร้าง สายเลือดศักดิ์สิทธิ์ให้วีรบุรุษและราชวงศ์

ซุสจึงเหมือนจุดเชื่อมของแผนที่ตำนานกรีก

เมื่อเรื่องเล่าจากหลายท้องถิ่นถูกรวมเข้าหากัน เทพสูงสุดสามารถกลายเป็นบิดาของตัวละครสำคัญในหลายพื้นที่ได้อย่างสะดวก และการแปลงกายก็ช่วยทำให้แต่ละตอนมีเอกลักษณ์ของตัวเอง วัวหนึ่งครั้ง หงส์อีกครั้ง ฝนทองคำอีกครั้ง ทำให้เรื่องจำง่ายและส่งต่อได้ง่ายกว่าการเล่าว่าซุสเดินไปพบหญิงคนหนึ่งแล้วมีบุตรด้วยกันเหมือนเดิมทุกตอน

ยังมีรายละเอียดที่ชวนคิดอีกอย่าง ซุสเป็นเทพแห่งท้องฟ้า สภาพอากาศ กฎหมาย ระเบียบ และอำนาจสูงสุด แต่เรื่องเล่ากลับทำให้เทพที่รักษาระเบียบเป็นฝ่ายละเมิดขอบเขตอยู่เรื่อยๆ ความย้อนแย้งแบบนี้พบได้บ่อยในเทพปกรณัมกรีก เทพไม่ได้ถูกสร้างให้เป็นต้นแบบศีลธรรมสมบูรณ์แบบ เทพสามารถยิ่งใหญ่ ฉลาด หึงหวง เจ้าเล่ห์ โลภ โกรธ และเต็มไปด้วยความปรารถนาในตัวเดียวกัน

เพราะฉะนั้น ถ้าจะเรียกว่าเป็นจิตวิทยาของซุส สิ่งที่เด่นที่สุดอาจไม่ใช่คำว่าเจ้าชู้ แต่คือภาพของ ความต้องการที่จับมือกับอำนาจแบบไร้ขีดจำกัด เมื่ออยากได้สิ่งหนึ่ง ตัวละครนี้แทบไม่ต้องเปลี่ยนความต้องการของตัวเอง แต่เปลี่ยนรูปร่าง เปลี่ยนสถานการณ์ เปลี่ยนตัวตน หรือเปลี่ยนกฎของโลกแทน

และนั่นอาจเป็นเหตุผลที่เรื่องซุสแปลงกายยังติดหัวคนมาหลายพันปี เพราะใต้เรื่องวัว หงส์ และฝนทองคำ มันซ่อนคำถามที่ยังร่วมสมัยสุดๆ ว่าเมื่อคนหนึ่งมีอำนาจมากจนแทบไม่มีใครหยุดได้ ความปรารถนาของคนนั้นจะยังรู้จักคำว่าขอบเขตอยู่หรือเปล่า