เปิดประวัติศาสตร์ "ขอทาน" จากอดีตสู่ปัจจุบัน...จริงๆ แล้วพวกเขาคือใคร?

วันก่อนนั่งเหม่อ ๆ แล้วก็นึกสงสัยขึ้นมาว่า “ขอทาน” ในบ้านเรานี่ จริง ๆ แล้วพวกเขาคือใคร และอะไรทำให้คนคนหนึ่งต้องมานั่งขอเงินจากคนแปลกหน้าเพื่อประทังชีวิต

ถ้ามองเผิน ๆ เราอาจนึกถึงความยากจน คนเร่ร่อน หรือแม้แต่แก๊งที่มีคนอยู่เบื้องหลัง แต่พอลองมองให้ลึกขึ้น เรื่องของคนขอทานกลับมีหลายมุมกว่าที่คิด ทั้งปัญหารายได้ สุขภาพ ความพิการ ครอบครัว การไม่มีงานทำ รวมถึงบางกรณีที่อาจมีการแสวงหาประโยชน์เข้ามาเกี่ยวข้อง

ที่สำคัญ คนไร้ที่พึ่ง คนเร่ร่อน และผู้ทำการขอทาน ไม่ได้หมายถึงคนกลุ่มเดียวกันทั้งหมด แม้ชีวิตของบางคนอาจมีปัญหาทับซ้อนกันก็ตาม ปัจจุบันประเทศไทยมีกฎหมายแยกกันทั้งพระราชบัญญัติการคุ้มครองคนไร้ที่พึ่ง พ.ศ. 2557 และพระราชบัญญัติควบคุมการขอทาน พ.ศ. 2559 ซึ่งฐานข้อมูลกฎหมายของกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ยังระบุว่ากฎหมายควบคุมการขอทานฉบับปี 2559 มีสถานะบังคับใช้อยู่

ภาพจำของ “ขอทาน” อาจไม่ตรงกับความจริงทั้งหมด

เวลาเดินผ่านขอทานในเมืองใหญ่ หลายคนอาจคิดทันทีว่าเป็นคนขี้เกียจ ไม่ยอมทำงาน หรือไม่ก็ต้องมีแก๊งอยู่เบื้องหลัง แต่เราไม่ควรเหมารวมคนทุกคนด้วยภาพเดียวกัน

บางคนอาจเคยทำงานรับจ้างหรือค้าขายมาก่อน แต่เมื่อเจอปัญหาชีวิต เช่น รายได้ขาดหาย สุขภาพไม่เอื้อให้ทำงาน ครอบครัวแตกแยก หรือไม่มีที่พักที่มั่นคง ทางเลือกในการใช้ชีวิตก็อาจเหลือน้อยลงเรื่อย ๆ

ต้นฉบับเดิมตั้งข้อสังเกตถึงคนที่พยายามดิ้นรนทำงาน ก่อนจะค่อย ๆ หลุดออกจากระบบการทำงานและกลายมาเป็นคนเร่ร่อนหรือขอทานเมื่อชีวิตไปต่อไม่ไหว ภาพแบบนี้เกิดขึ้นได้ในบางกรณี แต่สาเหตุของแต่ละคนไม่เหมือนกัน จึงไม่ควรสรุปว่าคนขอทานทั้งหมดมีเส้นทางชีวิตแบบเดียวกัน

ข้อมูลล่าสุดบอกอะไรเกี่ยวกับคนขอทานในไทย

ข้อมูลของ กรมพัฒนาสังคมและสวัสดิการ จากการจัดระเบียบคนขอทานในปีงบประมาณ 2568 พบผู้ทำการขอทาน 626 ราย แบ่งเป็นคนไทย 448 ราย และคนต่างด้าว 178 ราย ตัวเลขนี้เป็นข้อมูลจากการจัดระเบียบและการพบตัวของเจ้าหน้าที่ จึงไม่ควรตีความว่าเป็นจำนวนคนขอทานทั้งหมดที่มีอยู่จริงทั่วประเทศ

สำหรับคนไทย 448 ราย พบว่าเป็นเด็ก 15 ราย วัยทำงาน 276 ราย และผู้สูงอายุ 157 ราย ขณะเดียวกันกรมฯ ระบุว่า เมื่อรวมเด็ก คนพิการ และผู้สูงอายุแล้ว กลุ่มเปราะบางคิดเป็นประมาณร้อยละ 60 ของผู้ทำการขอทานไทยที่พบในปีดังกล่าว

จุดนี้ทำให้เห็นว่า คนขอทานไม่ได้มีเพียงผู้สูงอายุหรือหญิงชราอย่างที่เราอาจคุ้นจากภาพตามท้องถนน เพราะในข้อมูลปี 2568 กลุ่มวัยทำงานกลับมีจำนวนมากที่สุด

อีกตัวเลขที่น่าสนใจคือ ในปีเดียวกันพบผู้ทำการขอทานซ้ำ 269 ราย หรือประมาณร้อยละ 43 ของผู้ทำการขอทานทั้งหมดที่ตรวจพบ สะท้อนว่าปัญหานี้ไม่ใช่เรื่องที่จะจบลงได้ง่าย ๆ เพียงแค่นำคนออกจากพื้นที่

รัฐไม่ได้มีแค่การ “จับไปอยู่สถานสงเคราะห์”

สิ่งที่เราเห็นตามข่าวบ่อย ๆ คือการลงพื้นที่จัดระเบียบคนขอทาน จนอาจทำให้รู้สึกว่าทางแก้ของรัฐมีเพียงการนำตัวออกจากถนนแล้วส่งเข้าสถานคุ้มครอง

แต่ข้อมูลปี 2568 แสดงให้เห็นว่าการดำเนินการมีหลายรูปแบบ ในกลุ่มคนไทยมีการส่งคืนครอบครัวหลังดำเนินการตามกฎหมาย 386 ราย ขณะที่ 59 รายเข้ารับการคุ้มครองในสถานคุ้มครอง และยังมีผู้ที่ถูกส่งเข้าสู่ระบบคุ้มครองตามกฎหมายเฉพาะหรือส่งโรงพยาบาลตามสภาพปัญหา

นั่นหมายความว่า การช่วยเหลือคนกลุ่มนี้จำเป็นต้องดูเป็นรายกรณี เพราะปัญหาของคนที่ไม่มีรายได้ คนพิการ คนสูงอายุ คนที่มีปัญหาสุขภาพ หรือผู้ที่อาจถูกผู้อื่นแสวงหาประโยชน์ ย่อมไม่สามารถแก้ด้วยวิธีเดียวกันได้ทั้งหมด

แล้วเวลาเจอขอทาน เราควรทำอย่างไร?

คำถามนี้คงไม่มีคำตอบง่าย ๆ ว่า “ให้” หรือ “ไม่ให้” แล้วจะถูกต้องเสมอไป

กรมพัฒนาสังคมและสวัสดิการรณรงค์ให้ประชาชนหลีกเลี่ยงการให้เงินโดยตรง เพื่อไม่ให้การขอทานกลายเป็นวงจรต่อเนื่อง และหากพบคนขอทานหรือคนไร้ที่พึ่งที่ต้องการความช่วยเหลือ สามารถแจ้ง สายด่วน พม. 1300 เพื่อให้เจ้าหน้าที่เข้าไปตรวจสอบและประเมินความช่วยเหลือที่เหมาะสมได้

สุดท้ายแล้ว การที่คนคนหนึ่งมานั่งขอเงินอยู่ริมถนนอาจมีเรื่องราวข้างหลังมากกว่าที่เรามองเห็นจากเวลาไม่กี่วินาที บางกรณีอาจเกี่ยวกับการกระทำผิดกฎหมายหรือการแสวงหาประโยชน์ แต่บางคนก็อาจกำลังเผชิญปัญหาสุขภาพ ครอบครัว หรือความยากลำบากทางเศรษฐกิจจริง ๆ

ดังนั้นแทนที่จะรีบตัดสินว่าเขาเป็น “คนขี้เกียจ” หรือ “มิจฉาชีพ” เพียงอย่างเดียว สิ่งที่น่าคิดมากกว่าคือ สังคมจะทำอย่างไรให้คนที่กำลังหลุดออกจากระบบมีทางกลับมายืนได้อีกครั้ง ก่อนที่การขอทานจะกลายเป็นทางเลือกสุดท้ายของชีวิต

แล้วเพื่อน ๆ ล่ะ เวลาเจอขอทานยังให้เงินกันอยู่ไหม หรือคิดว่าการช่วยผ่านหน่วยงานและระบบสวัสดิการน่าจะเป็นทางออกที่ดีกว่า?